1987-1993 Türkiye Ekonomisi
1987-1993 Türkiye Ekonomisi « Türkiye Ekonomisi
1986-1989 döneminin ilk yar?s?nda ekonomide canl?l?k, ikinci yar?s?nda ise durgunluk görülmü?tür. 1986 y?l?nda iç talepteki art??, petrol fiyatlar?ndaki dü?menin yaratt??? uygun uluslararas? ko?ullar?n da katk?s?yla, ekonominin hedeflenen uzun dönem büyüme h?z?n?n üzerinde büyümesine yol açm??t?r. Bu süreç, 1987 y?l?nda da devam etmi? ve büyüme h?z? %9,8 olarak gerçekle?mi?tir.
Ekonomik büyüme oranlar?nda görülen bu yükselme, özellikle kamu kesimi yat?r?m-tasarruf fark?n?n artmas?na neden olmu? ve sonuçta kamu kesiminin borçlanma gere?i 1986 y?l?nda GSMH'n?n %3,6's? iken, 1987 y?l?nda %6,1'ine ula?m??t?r. Bu durum, piyasalarda arz-talep dengesizliklerine yol açarak enflasyon oran?n?n yükselmesine neden olmu? ve 1981-1987 y?llar? aras?nda deflatör ortalama olarak %38 artarken, 1988 y?l?nda %72,3 seviyesine ç?km??t?r. Yine ayn? ?ekilde, toptan e?ya fiyat endeksi bu dönemde ortalama %35,6 artarken 1988 y?l?nda %68,3 düzeyine yükselmi?tir.
?ç borç stoku 1988 y?l?nda 28.4 trilyon TL, d?? borç stoku ise 41 milyar dolar olarak gerçekle?mi?tir. 1987 y?l?nda Türkiye'nin ihracat? 10 milyar dolar, ithalat? ise 14 milyar dolar olarak gerçekle?mi? ve d?? ticaret aç??? 4 milyar dolara ula?m??t?r. Bu y?l cari i?lemler dengesindeki aç?k 1986 y?l?na göre bir dü?ü? kaydederek 806 milyon dolara inmi?tir.
Ekonomideki dengesizlikleri gidermek amac?yla 1987 y?l? sonunda kamu taraf?ndan üretilen mal ve hizmetlerin fiyatlar? önemli ölçüde yükseltilmi? ve piyasalardaki dengenin yeniden kurulabilmesini sa?lamak üzere ?ubat 1988'de bir dizi önlemler al?nm??t?r. Bu önlemlerin amac?, Türk Liras? cinsinden tutulan tasarruflar?n çekicili?ini ve dolay?s?yla Türk Liras?'na olan talebi art?rmak, ithalat? frenlemek, ihracat? tekrar canland?rmak ve kamu harcamalar?n? k?sarak ekonomideki a??r? ?s?nmay? gidermek ?eklinde özetlenebilir.
Kamu aç?klar?n? k?smak için kamu yat?r?mlar?n?n azalt?lmas?, özel kesimin üretim ve yat?r?m kararlar?n? da olumsuz etkilemi?tir. Faizlerin yükselmesi ise finansman maliyetlerini art?r?c? ve üretimi yava?lat?c? bir etken olmu?tur.
1988 y?l?nda reel GSMH büyüme h?z? %1,5 olarak gerçekle?mi?tir. Reel GSMH büyüme h?z?n?n 1987 y?l?na göre bu denli dü?ü?ünün en önemli nedeni; sanayi sektörü ve hizmetler sektörünün büyüme h?zlar?ndaki gerilemedir. Ayr?ca K?T ürünlerindeki fiyat ayarlamalar?n?n büyük ölçülerde ve ?ok biçiminde olmas?, ekonomideki enflasyonist beklentileri art?rm??t?r. Böylece ekonomi, 1988 y?l?n?n ikinci yar?s?ndan itibaren, özellikle imalat sanayiinde belirginle?en bir durgunlu?a girmi? ve daralan iç talebin etkisi ile ortaya ç?kan tasarruf fazlas? 1.6 milyar dolar cari i?lemler fazlas?na dönü?mü?tür.
1988 y?l?nda Türkiye'nin d?? ticaretine bak?ld???nda; ihracat?n 11.6 milyar dolar, ithalat?n ise 14.3 milyar dolar düzeyinde gerçekle?ti?i görülmektedir. 1988 y?l?nda cari i?lemler dengesinin fazla vermesinde, bir önceki y?la k?yasla d?? ticaret aç???n?n önemli ölçüde azalmas? ve turizm gelirleri ile di?er mal ve hizmet gelirlerinin (yurtd??? müteahhitlik hizmetleri, navlun gelirleri gibi) önemli ölçüde art?? göstermesi etken olmu?tur. Kamu kesimi borçlanma gere?inin GSMH'ye oran? 1988 y?l?nda %4,8 oran?nda gerçekle?mi?tir.
1988 y?l?na kadar bu politikalar? ba?ar?yla uygulayan Türkiye, mevcut kurulu kapasitesini art?ramamas? ve k?sa ömürlü sermaye stokunu yenileyememesi nedeniyle dur-kalk diye tan?mlanabilecek istikrars?z bir büyüme ortam?na girmi?tir.
1988 ve sonras?nda, ödemeler dengesindeki olumlu geli?meler d???nda, i?sizlik yüksek seviyesini korumu?, bütçe aç?klar? artm?? ve buna paralel olarak fiyat art??lar? h?zlanm??t?r. 1989 y?l?nda bu geli?meler paralelinde toptan e?ya fiyatlar? endeksi %63,9 oran?nda artarken, reel GSMH büyüme h?z? %1,6 oran?nda gerçekle?mi?tir.
Plan döneminin son y?l?nda, kamunun, alt yap? yat?r?mlar?nda belli hedeflere ula?t?ktan sonra bu alana yönelik kaynak tahsislerini azaltmas?, cari i?lemler dengesinde elde edilen fazla, yeni bir ekonomik döneme geçi?e imkan vermi?tir. 1989 y?l? bu durumu itibariyle bir geçi? y?l? olma özelli?ini ta??maktad?r. Bu y?lda kamu kesimi borçlanma gere?inin GSMH'ye oran? %5,3'e yükselmi?tir.
Kamu kesimi borçlanma gere?inin art???n?n en önemli nedeni K?T'lerin borçlanma gere?indeki art??t?r. Ücretlerin yükselmesi, tar?m ürünleri stoklar?n?n artmas?, bütçeden yap?lan transferlerin azalmas? ve bunun yan?nda artan faiz yükü, K?T'lerin borçlanma ihtiyac?n? art?rm??t?r. 1989 y?l?nda iç borç stokunda 1988 y?l?na göre önemli bir art?? olmu? ve iç borç stoku 42 tilyon TL'na ula?m??t?r. D?? borç stoku ise 42 milyar dolar olmu?tur.
1989 y?l?nda ihracat bir önceki y?la göre ayn? seviyesini koruyarak 11.6 milyar dolar olarak gerçekle?mi?, ithalat ise yükselme e?ilimini sürdürerek 15.8 milyar dolar olmu?tur. Bu durum, d?? ticaret aç???m?z?n artmas?na neden olmu?tur. D?? ticaret aç???ndaki önemli art??a kar??n, görünmeyen i?lem gelirlerinde sa?lanan olumlu geli?meler sonucunda cari i?lemler dengesi, 1989 y?l?nda da 961milyon dolar fazla vermi?tir.
1989 y?l?nda büyüme h?z?n?n konjonktürel olarak dü?ük olmas? ile birlikte, tar?m sektöründen elde edilen gelirdeki art?? ve uygulanan baz? tedbirler sonucunda 1990 y?l?nda reel GSMH art?? h?z?, %9,4 olarak gerçekle?mi?tir. Bu denli yüksek büyüme h?z?n?n yan? s?ra, ayn? y?l Körfez Krizi'nin de etkisiyle Ekim 1990'da petrolün varilinin 15 dolardan 31 dolara ç?kmas?, ithalat? önemli ölçüde art?rm??t?r. Bu geli?meler sonucunda, 1990 y?l?nda toptan e?ya fiyatlar? endeksi bir önceki y?la göre dü?ü? kaydederek %48,6 düzeyinde gerçekle?mi?tir.
?ç talepteki canl?l?k, 1990 y?l?nda tüketici fiyatlar?n?n, toptan e?ya fiyatlar?ndan daha h?zl? artmas?na neden olmu?tur. Bu y?l. tüketici fiyatlar? endeksi %60,4 oran?nda artm??t?r. Di?er önemli bir özellik ise, bütçe aç?klar?n?n finansman?n?n d?? borçlanman?n yan? s?ra yüksek düzeylerdeki iç borçlanma ile sa?lanm?? olmas?d?r. 1990 y?l?nda iç borç stoku 57 trilyon TL'na, d?? borç stoku ise 49 milyar dolara yükselmi?tir. Kamu kesimi borçlanma gere?inin GSMH'ye oran? %7,6 olarak gerçekle?mi?tir.
1990 y?l? sonunda ihracat 12.9 milyar dolar, ithalat ise 22.3 milyar dolar olarak gerçekle?mi? ve d?? ticaret aç??? 9.3 milyar dolara ula?m??t?r. D?? ticaret aç???ndaki bu büyük art?? nedeniyle cari i?lemler dengesi 2.6 milyar dolarl?k aç?k vermi?tir. Ayr?ca, petrolünü büyük ölçüde Irak'tan alan Türkiye, boru hatt?n?n kapat?lmas?yla öncelikle Irak'?n üçüncü ülkelere satt??? petrolden sa?lad??? navlun gelirlerinden mahrum kalm??t?r.
Körfez Sava??'n?n olumsuz etkileri sonucunda 1991 y?l?nda büyüme h?z?nda bir yava?lama görülmü?tür. Bu y?l, reel GSMH büyüme h?z?, 1990 y?l?na göre çok büyük bir dü?me kaydederek %0,3 oran?nda gerçekle?mi?tir. Körfez Krizi, Ortado?u ülkelerine yap?lan nakliye faaliyetlerini olumsuz etkilemi?tir. Yo?un rezervasyon iptalleri sonucunda turizm sektörü durgunlu?a itmi?tir.
Bu dönemde, bankalar?n kredi faiz oranlar?n? yükseltmeleri sonucunda kredi talebi ve kulland?r?labilir miktarlar azalm??t?r. Yüksek düzeydeki para talebi ve para çekilmeleri de bankalardaki mevduat düzeyinde reel olarak %9'luk bir dü?ü?e yol açm??t?r. Bu dönemde iç borç stoku 94 tilyon TL, d?? borç stoku ise 50 milyar dolar olarak gerçekle?mi?tir. Kamu kesimi borçlanma gere?inin GSMH'ye oran? da %10,3'e yükselmi?tir.
Enflasyon, 1991 y?l?nda da yükselmeye devam etmi?, toptan e?ya fiyat endeksi %59,2, tüketici fiyat endeksi %71,1 oran?nda artm??t?r. Körfez Krizi nedeniyle sa?lanan hibelerden 1990 y?l?nda 745 milyon dolar, 1991 y?l?nda ise 1.785 milyar dolarl?k giri? olmas?na ra?men Merkez Bankas? rezervleri önemli kayba u?ram??, k?sa vadeli d?? borçlar?n ödenmesinde zorluklar olmu?tur.
1990 y?l?nda d?? ticarette görülen olumsuz geli?meler 1991'de tersine dönmü?tür. Y?l içinde ekonomideki durgunluk nedeniyle iç piyasan?n daralmas? ve döviz kurlar?n?n bir önceki y?la göre daha h?zl? yükselmesi, ihracat? sürekli uyar?rken, ayn? nedenlerle ithalatta önemli bir yava?lama meydana gelmi?tir.
1991 y?l?nda ihracat?m?z 1990 y?l?na göre %4,9'luk bir art??la 13.6 milyar dolara yükselirken ithalat?m?z ise %5,6'l?k bir azal??la 21 milyar dolara gerilemi?tir. Cari i?lemler dengesi ise 258 milyon dolar fazla vermi?tir. Bu geli?melerden sonra 1992 y?l?nda ekonomide iyile?me belirtileri görülmeye ba?lanm??t?r. 1992 y?l?nda reel GSMH'da elde edilen %6,4'lük art?? h?z?, Türkiye ekonomisinin uzun dönemli ortalama kalk?nma h?z?n?n üzerinde bir orand?r.
Haziran 1992'de toplanan Üçüncü ?zmir ?ktisat Kongresi'nde de bu geli?meler paralelinde Türkiye'nin 21. yüzy?la geli?mi? ilk 15 ülke içinde girme hedefi ortaya konulmu?tur. Bu hedefe ula?man?n temelinin, demokrasiyle birlikte geli?en bir serbest pazar ekonomisi oldu?u vurgulanarak d??a aç?lma politikas?ndan hiçbir taviz vermeden, devletin ekonomiye müdahalesini asgariye indirmenin ?art oldu?u belirtilmi?tir.
1992 y?l?nda Türkiye'nin ihracat? 14.7 milyar dolar, ithalat? ise 22.9 milyar dolar olarak gerçekle?mi?tir. 1992 y?l?nda cari i?lemler dengesi 942 milyon dolar aç?k vermi?tir. Bu y?l, toplam d?? borç stokumuz 55 milyar dolara, iç borç stokumuz ise 194 trilyon TL'na yükselmi?tir. Kamu kesimi borçlanma gere?inin GSMH'ye oran? da %10,6 olarak gerçekle?mi?tir.
1992'de enflasyon art?? e?ilimini sürdürmü? ve toptan e?ya fiyatlar? endeksi %61,4, tüketici fiyatlar? endeksi ise %66,0 düzeyinde gerçekle?mi?tir. Alt?nc? Be? Y?ll?k Kalk?nma Plan?'n?n dördüncü dilimi olan 1993 y?l?nda, reel GSMH büyüme h?z? %8,1 olarak gerçekle?mi? ve böylece program hedefi a??lm??t?r.
1992 y?l?nda 2.708 dolar olan ki?i ba??na ulusal gelir, reel olarak önemli ölçüde artm?? ve 1993 y?l?nda 3.004 dolar seviyesinde gerçekle?mi?tir. Buna kar??l?k kamu kesimi finansman aç???n?n GSMH'ye oran? yükselmi?, d?? ticaret ve cari i?lemler aç?klar? büyük boyutlara ula?m??t?r.
Bu y?l, kamu kesimi borçlanma gere?inin GSMH'ye oran? %11,2 olmu?tur. 1993 y?l?nda ihracat?m?zda büyük bir art?? gözlenmezken ithalat?m?zda önemli bir art?? gerçekle?mi?tir. Bu dönemde ihracat?m?z 15.3 milyar dolar, ithalat?m?z ise 29.4 milyar dolar olmu?tur. ?thalat?m?zdaki bu art???n ba?l?ca nedeni, iç talepteki canlanmad?r. Ayr?ca, 1993 y?l?nda cari i?lemler dengesi 6.4 milyar dolarl?k aç?k vermi?tir. ?ç tasarruflar reel olarak azalm??, önemli boyutta d?? aç??a kar?? yat?r?mlar?n GSMH'ye oran? sabit fiyatlarla gerilemi?tir. Bu dönemde d?? borç stoku 67 milyar dolara yükselmi?, iç borç stoku ise 356 trilyon TL olarak gerçekle?mi?tir.
1993 y?l?nda tüketici fiyatlar? endeksi bir önceki y?la göre %71,1 oran?nda artarken toptan e?ya fiyatlar? endeksindeki art?? %62,5 oran?nda gerçekle?mi?tir. Yine ayn? y?lda konsolide bütçe gelirlerinin GSMH'ye oran? %17,6, konsolide bütçe giderlerinin GSMH'ye oran? ise %24,3 olarak gerçekle?mi?tir.
1993 y?l?nda TL mevduatlar?nda bir gerileme gözlenmi?tir. Buna kar??n, ekonomik faaliyetteki h?zlanmaya paralel olarak kredilerde kayda de?er bir h?zlanma gerçekle?mi?, bu h?zlanmada mevduat banka kredilerindeki art?? ana etken olmu?tur.
