Ba? ve Omuzlar Modeli
Ba? ve Omuzlar Modeli « Teknik Analiz
Di?er tersine-dönü? modellerinin hemen hepsi ba? ve omuzlar modelinin varyasyonudurlar. Bir ana yukar?-trend?de, bir dizi yükselen tepe ve tabanlar?n momentum kaybetmeye ba?lad??? bir durumu dü?ünelim. Bu süre içinde arz ve talep nispeten denge içindedir. Bu da??tma a?amas? tamamlan?nca, yatay hareketin taban?ndaki destek seviyeleri k?r?l?r ve yeni bir a?a??-trend ortaya ç?kar.
Bu durumun, tepede olu?mu? olan bir ba? ve omuzlar formasyonunda nas?l göründü?üne bakal?m (Bkz. ?ekil: 5-1a ve b). A noktas?nda, yukar?-trend henüz bir tepenin olu?tu?una dair bir sinyal vermeden yol almaktad?r. Fiyat daha yüksek yeni tepeler olu?turdukça i?lem hacmi de artmaktad?r ki, bu normaldir. B noktas?na do?ru olu?an düzeltme dalgas? s?ras?ndaki i?lem hacmi dü?mü?tür ki bu da beklenen ?ekildedir. C noktas?nda, dikkatli bir analizci A'ya do?ru olan dalga s?ras?nda gerçekle?en i?lem hacminin bir önceki dalgaya göre daha az oldu?unu fark etmi? olabilir. Bu durum kendi içinde çok önemli olmamakla birlikte, analizcinin kafas?nda ye?il bir ???k yakar.
?ekil 5.1a ?ekilde ba? ve omuzlar modeli görülüyor. Bu modelin tabanda olu?an biçimi, zirvede olu?an biçiminin aynada yans?mas? gibidir. Önem ta??yan tek farkl?l?k, modelin ikinci yar?s?nda i?lem hacmi modelinde ortaya ç?kan farkl?l?kt?r. Bu modelde, ba??tan yukar?ya do?ru olan hareket s?ras?ndaki i?lem hacmi daha yüksek olmal?d?r ve omuz çizgisinin k?r?l???nda i?lem hacminde patlama görülmelidir. Omuz çizgisi k?r?ld?ktan sonra omuz çizgisine do?ru bir geri dönü? hareketine bu modelde çok daha s?k rastlan?r.
Daha sonra fiyatlar D noktas?na do?ru dü?meye ba?lar. Dü?ü? daha önceki tepe olan A noktas?ndan daha a?a??da bir yerlere kadar sürer. Bir yukar?-trend?de geçilmi? olan bir tepenin daha sonraki düzeltmelerde destek seviyesi oldu?unu an?msayal?m. A noktas?n?n alt?na dü?ülmesi ve neredeyse, bir önceki düzeltmenin taban? olan B noktas?na kadar gerilenmesi yukar?-trend?de bir ?eylerin yanl?? gidiyor oldu?una ili?kin bir di?er uyar?d?r.
Piyasa yeniden E noktas?na do?ru bir ç?k?? ba?lat?r ve bu kez daha da dü?ük i?lem hacmi ile C noktas?ndaki önceki tepeye eri?emez. Bir yukar?-trend?in sürebilmesi için her bir yüksek noktas?n? kendisinden bir önceki yüksek noktay? geçebilmesi gerekir. E noktas?na do?ru olan ç?k???n bir önceki tepe olan C noktas?na eri?memi? olu?u, yeni bir a?a??-trend için gerekli olan ko?ullar?n yar?lanmas?n?n sa?lanm?? olmas?d?r (dü?en tepeler).
Zaten, ana trend çizgisinin (1 çizgisi) çoktan k?r?lm?? olu?u da bir di?er tehlikeli sinyaldir. Fakat tüm bu uyar?lara kar??n, bu noktada tüm bilebilece?imiz ?ey, trendin yukar?-trend?den yatay trende de?i?mi? oldu?udur.
Boyun Çizgisinin K?r?lmas? Modeli Tamamlar
Art?k ?imdi son iki tabanlar? birle?tiren (B ve D noktalar?) bir trend çizgisi {boyun çizgisi (2 çizgisi)} çizebiliriz. Bu çizgi tepelerde genellikle hafifçe yukar?ya do?ru e?imli olur (bazen yatay bir çizgidir, nadiren de a?a?? do?ru e?imlidir). Tepede olu?an ba? ve omuzlar formasyonunu tan?yabilmenin en önemli göstergesi boyun çizgisinin alt?nda gerçekle?en bir kapan??t?r. Böylelikle B ve D tabanlar? birle?tirilerek çizilmi? olan trend çizgisi ve D noktas?ndaki destek k?r?lm?? olur ve yine böylelikle yeni bir a?a??-trend için gerekli olan dü?en tepe ve tabanlar da ortaya ç?km?? olur. ?imdi, C, D, E ve F noktalar?n?n olu?turdu?u tepe ve tabanlar yard?m?yla yeni a?a??-trend?i tan?yabiliriz. Boyun çizgisinin k?r?l??? s?ras?nda i?lem hacmi artar.
?ekil 5.1b Pima???n grafi?inde tepede ortaya ç?km?? olan bir ba? ve omuzlar modeli görülüyor.
Geriye Dönü? Hareketi
Boyun çizgisi k?r?ld?ktan sonra ço?unlukla, D noktas?na ya da boyun çizgisine kadar süren bir geriye dönü? hareketi ya?an?r (?ekil 5.1a?daki G noktas?). Geriye dönü? hareketi her zaman olu?mayabilir ya da boyun çizgisine kadar sürmeyebilir. Boyun çizgisinin k?r?l??? s?ras?nda gerçekle?en i?lem hacmi yüksek olur ise, bu durumda bir geriye dönü? hareketine daha az rastlan?r. E?er boyun çizgisi dü?ük i?lem hacmi ile k?r?l?rsa muhtemelen bir geriye dönü? hareketi gerçekle?ir ancak, geriye dönü? hareketi s?ras?nda i?lem hacmi dü?ük ?ekilde seyreder ve daha sonra bunu takip eden a?a??-trend sürecindeki i?lem hacmi dikkati çekecek ?ekilde yüksek olur.
Özet
Bir tepede olu?an bir ba? ve omuzlar modelinin temel bile?enlerini yeniden gözden geçirelim.
1. Bir yukar?-trend,
2. Yüksek i?lem hacmiyle olu?an bir sol omuz (A noktas?) ve bunu takip eden B noktas?ndaki düzeltme taban?,
3. Yeni bir yüksek tepe fakat dü?ük i?lem hacmi (C noktas?),
4. Daha önceki tepenin (A noktas?ndaki) daha a?a??lar?na, bir önceki tabana (D noktas?na) kadar yakla?an bir dü?ü?,
5. Ba???n tepesine (C noktas?) eri?emeyen, oldukça dü?ük i?lem hacmiyle üçüncü bir ç?k?? hareketi (E noktas?),
6. Boyun çizgisinin alt?nda gerçekle?en bir kapan??,
7. Boyun çizgisine do?ru bir geriye dönü? hareketi (G noktas?) ve bunu takip eden yeni dü?ük de?erler.
Tan?mlad???m?z üç tepede görülen nedir?
Orta tepe (ba?) her iki omuzdan (A ve E noktalar?) bir miktar daha yukar?dad?r. Ancak model, boyun çizgisi kapan?? fiyat? temelinde k?r?lmad?kça tamamlanm?? olmaz. Burada yine %3'lük geçi? ölçütü (ya da bu ölçütün ba?ka biçimleri) ya da omuz çizgisinin alt?nda iki gün üst üste kapan?? gerçekle?mesi (iki gün kural?), boyun çizgisinin k?r?lm?? olmas? konusunda onaylay?c? ek i?aretler olarak kullan?labilir. Fakat yine de, a?a??-trend ortaya ç?k?ncaya kadar, modelin gerçekten bir ba? ve omuzlar formasyonu olmamas? ve yukar?-trend?in bir yerlerde hareketini sürdürmesi ihtimali her zaman vard?r.
??LEM HACM?N?N ÖNEM?
Bütün fiyat modellerinde oldu?u gibi, yukar?-trend?in tepesinde olu?an ba? ve omuzlar modelinin geli?iminde de i?lem hacminin önemli bir rolü vard?r. Genel bir kural olarak, ikinci tepenin (ba?) olu?umundaki i?lem hacmi, sol omuzun olu?umundaki i?lem hacmine göre daha dü?üktür. Bu tam bir gereklilik de?ilse de, erken bir sinyal olmas? aç?s?ndan önemlidir.
En önemli i?lem hacmi sinyali, üçüncü tepenin (sa? omuzun) olu?mas? s?ras?nda ortaya ç?kar. ??lem hacmi sa? omuzda, önceki iki tepeden dikkati çekecek ?ekilde daha az olmal?d?r. ??lem hacmi boyun çizgisinin k?r?l??? s?ras?nda artar, geriye dönü? hareketi s?ras?nda azal?r ve geriye dönü? hareketinin tamamlanmas? ile yeniden artar.
Daha önce de de?indi?imiz gibi i?lem hacmi, piyasan?n tepelerinde fazla önemli de?ildir. Fakat baz? durumlarda, e?er yeni ortaya ç?km?? olan a?a??-trend sürme e?ilimindeyse i?lem hacmi de artmaya ba?lar. ??lem hacmi, k?saca üzerinde durulmas? gereken bir konu olarak, piyasan?n tabanlar?nda daha belirleyici bir rol oynar.
F?YAT HEDEF?N?N BULUNMASI
Bir fiyat hedefini belirleyebilmenin yöntemi, fiyat modelinin yüksekli?ine dayan?r. Önce "ba?"tan (C noktas?) omuz çizgisine kadar olan dü?ey mesafe ölçülür ve bu mesafe boyun çizgisinin k?r?ld??? noktadan a?a?? do?ru uzat?larak fiyat?n dü?ü? hedefi bulunur. Örne?in; "ba?"?n üst noktas?n?n 100'de ve omuz çizgisinin 80'de bulundu?unu kabul edelim. Bu ?ekilde dü?ey mesafe 100-80=20 olacakt?r. Omuz çizgisinin k?r?ld??? yerden a?a?? do?ru bu 20 birim ölçülür. E?er ?ekil 5-a'daki boyun çizgisi, k?r?ld??? zaman 82'de bulunuyor olsayd? o zaman a?a?? do?ru fiyat hedefi 82-20=62 olacakt?.
Ayn? ölçüm için daha kolay bir teknik, dü?ü?ün ilk dalgas?n?n (C ve D noktalar?) ölçülmesi ve bu de?erin 2 ile çarp?lmas?, da kullan?labilir. Bu iki teknikten hangisi kullan?l?rsa kullan?ls?n, bu modelin yüksekli?i ne kadar büyük olursa, fiyat hedefi de o kadar büyük olur.
?u görülüyor ki, fiyat, boyun çizgisinin üzerinde hangi yüksekli?e ç?km?? ise, boyun çizgisinin alt?nda da ayn? mesafede yol al?r. Çubuk grafiklerinin hemen tüm fiyat hedefleri, çe?itli modellerin yüksekli?ine ya da hareketlili?ine dayan?r.
?unu daima hat?rlamakta yarar var ki, ölçülen fiyat hedefi yaln?zca minimum hedeftir. Fiyatlar ço?u zaman bu minimum hedeflerden daha ilerilere giderler. Ancak minimum hedefi bilebilmek, piyasada pozisyon açmak ya da kapatmak için yeterli potansiyel olup olmad???n? önceden belirleyebilmekte yararl?d?r. E?er piyasa minimum fiyat hedefini geçerek yoluna devam ederse, bu da pastan?n kremas? olur.
Maksimum fiyat hedefi ise, bir önceki hareketin bütününün boyu kadard?r. E?er önceki bo?a piyasas? 30'dan 100'e gitmi? ise, o zaman, bir zirvede ortaya ç?km?? olan fiyat modelinden a?a?? do?ru maksimum fiyat hedefi, yukar? hareketin tümünün 30'a kadar geri al?nmas? olacakt?r.
Fiyat Hedeflerinin Düzenlenmesi
Fiyat hedefleri bulunmaya çal???l?rken bir dizi ba?ka etken de hesaba kat?lmal?d?r. Yukar?da inceledi?imiz, tepede olu?an ba? ve omuzlar formasyonunun ve di?er fiyat modellerinin ölçüm teknikleri yaln?zca ilk ad?md?r. Hesaba kat?lmas? gereken di?er birçok teknik etken vard?r. Örne?in; önceki yukar? hareket s?ras?nda, düzeltme hareketlerinin tabanlar? olarak belirgin destek seviyeleri nerelerdir? Düzeltme hareketleri genellikle bu noktalarda dururlar.
Yüzde geri çekilmeler nelerdir? Maksimum geri çekilme hedefi önceki yukar? hareketin %100 geri çekilmesidir.Fakat acaba, %50 ve %66 geri çekilme seviyeleri nelerdir? Bu seviyeler piyasaya genellikle önemli destek sa?layan seviyelerdir. Geri kalm?? anlaml? fiyat bo?luklar? var m?? Fiyat bo?luklar? da düzeltmeler de destek alanlar?d?r.
Çizilebilen uzun dönemli trend çizgileri var m?? Teknik analizci, fiyat modellerinin fiyat hedeflerini belirlemeye çal???rken ba?ka teknik araçlar? de?erlendirmelidir. Örne?in, a?a?? do?ru bir fiyat ölçümünün 30'a kadar bir fiyat hedefi varsa ve ayn? zamanda 32'de belirgin bir destek seviyesi de varsa, bu durumda teknik analizci, a?a?? do?ru fiyat ölçümünü 30 yerine 32 olarak belirleyebilme konusunda dikkatli olmal?d?r.
Genel bir kural olarak; fiyat hedefinin ölçümü ve belirgin bir destek ya da direnç seviyesi aras?nda aç?kça bir farkl?l?k ortaya ç?karsa, fiyat hedefini destek ya da direnç seviyesi olarak belirlemek ço?u zaman daha güvenlidir. Teknik analizcinin elinde birçok de?i?ik teknik araç vard?r. Usta teknik analizci, bütün bu teknik araçlar? uyumlu bir ?ekilde birle?tirerek yerli yerinde kullanabilmelidir.
BA?ARISIZ BA? ve OMUZLAR MODEL?
Fiyatlar bir kere omuz çizgisine do?ru yol ald?ktan ve bir ba? ve omuzlar modeli tamamlad?ktan sonra, yeniden omuz çizgisinin alt?na dü?memelidir. Bir tepede, omuz çizgisi a?a??ya do?ru bir kere k?r?ld?ktan sonra, omuz çizgisinin üzerindeki daha sonraki bir kapan??, omuz çizgisinin k?r?l???n?n muhtemelen yanl?? bir sinyal oldu?unu ve ba?ar?s?z ba? ve omuzlar modeli denilen bir formasyonun olu?tu?unu gösterir. Bu tip bir model, ba?lang?çta klasik bir ba? ve omuzlar modeline benzer fakat bu modelin geli?iminin bir noktas?nda (omuz çizgisinin k?r?lmas?ndan önce ya da hemen sonra) fiyatlar kendi as?l trendleri do?rultusundaki hareketlerine devam ederler.
Buradan iki önemli ders ç?kar. Birincisi, grafik modellerinin hiçbiri yan?lmaz de?ildir. Grafik modelleri ço?u zaman yararl? olsa da bu, her zaman i?e yarad?klar? anlam?na gelmez. ?kinci ders, teknik analizcinin, yapt??? analizin yanl?? oldu?u konusundaki sinyallere kar?? uyan?k olmas? gerekti?idir.
