Vadeli Borsa ??lemleri
Vadeli Borsa ??lemleri « Kavramlar
Borsalar, soyut pazarlard?r. Sat?c?lar bedelini tahsil etmeden ve hatta ellerinde bulunmad??? halde, bir mal veya senedi arz edebilirler. Al?c?lar da mal? görmeden, bedelini ödemeden al?m yapabilirler. Al?m ve sat?m, borsa komisyoncular? arac?l???yla gerçekle?tirilir.
Vadeli sat?? yapanlar, fiyat?n dü?mesini bekleyenlerdir. Sahibi durumunda olmad?klar? senetleri veya mal? bugün pahal?ya sat?p, ileride ucuza alarak teslim edeceklerini hesaplayanlard?r. Vadeli al?m yapanlar ise, fiyat?n yükselece?ini tahmin edenlerdir. Bunlar?n ço?unlu?u, vadesi gelmeden yahut gelince ald?klar?ndan pahal?ya, kârla devredebileceklerini dü?ünenlerdir.
Örne?in bir kimse, X ?irketi hisse senetlerinin üç aya kadar yükselece?ini tahmin etmektedir. ?Stockbroker? firmalardan birine 1 milyar liral?k üç ay vadeli al?m yapmas?n? emreder. Komisyoncu firmas?yla yapaca?? anla?maya göre, sipari? bedelinin belirli bir yüzdesini, normal zamanlarda %10?unu mevduat olarak yat?r?r. Stockbroker da emri yerine getirir. Ancak al?c?n?n vade tarihinde ödeyece?i 1 milyar? olmayabilir. Satm?? olan kimsenin elinde de 1 milyarl?k hisse senedi bulunmayabilir.
Senet kurunun sat?? an?nda 100,000 lira oldu?unu varsayal?m. Sat?c?n?n kâr etmesi, hisse senedi kurunun 100,000 liran?n alt?na dü?mesine ba?l?d?r. Tahmini gerçekle?irse, vade tarihinde spot market?den ucuza al?p teslim etmeyi tasarlayabilir veya vade gelmeden fiyat?n dü?tü?ü anda almas? için kendi komisyoncusuna emir verebilir.
Al?c?n?n kâr etmesi, hisse senedi kurunun 100,000 liran?n üstüne ç?kmas?na ba?l?d?r. Vade tarihini bekleyerek spot market?te kârla devretmeyi dü?ünebilir veya vade henüz gelmeden kur belirli bir düzeye eri?ince hemen satmas? için stockbroker?a talimat verebilir.
Borsada kote edilmi? olan bütün senetler, vadeli piyasada al?n?p sat?lamaz. Vadeli borsa i?lemlerinin özel kurallar? vard?r. Borsa yönetimi, vadeli i?lem konusu olabilecek senetler için ayr? bir liste tertipler. Al?n?p sat?labilecek miktarlara da bir taban yahut alt s?n?r koyar.
Sat?c? ve al?c?, spekülasyon zararlar?n? s?n?rl? tutmak için baz? önlemler alabilirler. A??r zarara u?ramak ihtimalini önleyici formüllerden biri, primli piyasa i?lemidir. Primli piyasada i?lem yapanlar, u?rayabilecekleri zarar? s?n?rl? tutmak için, götürü bir miktar ödeyerek gerekti?inde iptal etmek üzere anla?maya bir kay?t koydururlar.
Sat?c? ve al?c?, stockbroker?a sipari? verirken stop loss order ve stop order gibi limited order çerçevesinde formüllerle i?lemin olumsuz ihtimallerin zarar?n? önceden kararla?t?racaklar? bir azami miktarla s?n?rlayabilirler.
Borsa al?m-sat?mlar?nda zarar etmi? veya bekledikleri kâr? elde edememi? ki?iler, ileride durumun uygun bir geli?me gösterece?ini umarak zaman kazanmay? tercih edebilirler. Bu takdirde, vade uzat?l?r. Tamamlanm?? olan bir vadenin uzat?lmas?na, report denir.
Bear market?de, yani kurlar?n dü?mesini öngören spekülasyonlarda, bazen sat?lm?? de?erleri temin ederek teslim olana?? bulunmayabilir. De?eri dü?en senetleri, sahiplerinin satmak istemedikleri görülebilir. Böyle durumlarda, tahmini do?ru ç?ksa bile, spekülatör, taahhüdünü yerine getirememek tehlikesiyle kar??la??r. Aran?lan tahvil veya hisse senedi borsada sat??a arzedilmiyorsa, sat?c? bunlar? ödünç alarak ve haliyle oldukça a??r bir bedel ödeyerek teslim edebilir. Bu i?lem deport terimiyle ifade edilir.
