Ödemeler Bilançosu
Ödemeler Bilançosu « Kavramlar
Ödemeler bilançosu ana ülkede yerle?ik gerçek ki?i, i?letme veya kurumlar?n yabanc? ülkelerle yürüttükleri ekonomik i?lemlerin sistematik olarak tutulan kay?tlar?d?r. Ba?ka bir ifadeyle bir ülkenin belirli bir dönemde d?? alemden sa?lad??? gelirlerle, d?? aleme yapt??? ödemelerin (kaçakç?l?k niteli?inde olmayan döviz gelirlerinin ve döviz harcamalar?n?n) yer ald??? bir tablodur.
Uluslararas? ekonomik i?lemlerin içine mal ve hizmetlerle birlikte üretim faktörleri üzerindeki i?lemler de girer. Buna göre, s?n?r ötesi mal ve hizmet ticareti veya üretimi, ülkeler aras? k?sa ve uzun süreli mali sermaye ve dolays?z sermaye yat?r?mlar?, uluslar aras? i?gücü hareketleri ile teknoloji transferleri de bu tan?m?n kapsam?na girer.
Uluslararas? i?lemlerin sonucunda ülkeye ya da ülkeden d??ar?ya ödeme ak?mlar? gerçekle?ir. Ancak baz? ekonomik i?lemler ödemeler bilançosuna kaydedilmekle birlikte herhangi bir ödeme ak?m? do?urmazlar. Örnek olarak mal?n mal ile de?i?imine dayal? ticaret (takas veya kliring); yat?r?m mal?, teknoloji yönetim bilgisi ?eklindeki yabanc? sermaye, ba??? veya hibe ?eklindeki kar??l?ks?z transferler verilebilir.
Ödemeler bilançosunun ana kalemleri
Temel hesap gruplar? Cari i?lemler hesab?, sermaye hesab? ve resmi rezervler hesab?d?r.
1- Cari i?lemler hesab?: Ülkenin uluslar aras? ekonomik i?lemlerinden çok önemli bir grubu cari i?lemler hesab?na kaydedilir. Bir ülkenin ihraç etti?i ve ithal etti?i mal ve hizmet miktar?n? gösterir. Alt kalemleri ?unlard?r:
a) Mal ticareti: D?? ekonomik ili?kilerde en önemli yeri tutan i?lemler mal ithalat ve ihracat?d?r. Mal ihracat? ile mal ithalat? aras?ndaki farka d?? ticaret dengesi denir. D?? ticaret dengesi öneminden dolay? ödemeler dengesi ile kar??t?r?labilmektedir. Ödemeler dengesi ülkenin d?? alemle olan gelir - gider ili?kisini gösterirken d?? ticaret dengesi ihracat ile ithalat aras?ndaki fark? ifade eder.
b) Hizmet ticareti: Görünmeyen ticaret de denilir. Ülkenin hizmet al?m - sat?m?n? gösterir. Bu tip ödemelere örnek olarak d?? turizm, uluslar aras? banka ve sigortalar?n komisyon veya primleri, yabanc? yat?r?mlar? kar ve faiz transferleri royaltyler, leasing bedelleri, yabanc? dan??manl?k ve mühendislik hizmetleri verilebilir. Yabanc? yat?r?m kar ve faiz transferleri hizmet niteli?inde olmamas?na ra?men sermaye hizmetlerini kullanman?n bedeli olarak dü?ünülmü?tür ve hizmet ticareti k?sm?nda incelenmektedir.
c) Kar??l?ks?z transferler: Ba??? niteli?indeki i?lemlerdir, bir ödeme gerektirmezler. Türkiye için bu gruptaki en önemli kalemlerden biri yurtd???nda çal??an i?çi gelirleridir (workers' remittances). Bunlar önceleri ihraç edilen emek kar??l??? olarak dü?ünülerek hizmetler bilançosuna kaydediliyordu. Ancak daha sonralar? bu uygulama de?i?tirilmi? tek yanl? transferler içine al?nm??lard?r. Bunun nedeni yurtd???ndaki i?çilerimizin uzun y?llardan beri o ülkelerde bulunmalar? dolay?s?yla o ülkelerde yerle?ik ki?iler gibi dü?ünülmeye ba?lanm??t?r.
Cari i?lemler bilançosuna kaydedilen alacaklar ve borçlar toplam? birbirine e?it de?ilse cari i?lemler aç??? ya da fazlas?ndan söz edilir.
2- Sermaye hesab?: Ülkenin d?? alemle yapt??? her türlü mali sermaye ve dolays?z sermaye yat?r?mlar?, ödemeler bilançosunun sermaye hesab? bölümüne kaydedilir. Alt bölümleri a?a??dad?r:
a) Uzun vadeli sermaye hareketleri: Dolays?z yabanc? sermaye yat?r?mlar? (ba?ka bir ülkede fabrika kurulmas?, ortak firma tesisi gibi) ile s?n?r ötesi tahvil ve hisse senedi al?m sat?mlar? (portfolyo yat?r?mlar?) uzun vadeli sermaye i?lemleri aras?nda yer al?r. Resmi kurulu?larca yabanc? ülkelerden veya uluslar aras? finansman kurulu?lar?ndan sa?lanan proje ve program kredileri de bu gruba girer.
b) K?sa vadeli sermaye hareketleri: Süresi genellikle 1 y?ldan az olan sermaye giri? - ç?k??lar?d?r. D?? ticaretin finansman?na yönelik krediler ile ülkeler aras?nda faiz farkl?l?klar?ndan ve döviz kuru de?i?melerinden yararlanmak (arbitraj yapmak) amac?na yönelik sermaye hareketleridir. Söz konusu sermaye kur ve faiz de?i?melerine kar?? çok duyarl? olup kolayca bir ülkeden di?erine hareket edebilmektedir. O yüzden bunlara s?cak para (hot money) fonlar? da denir.
Tekrar hat?rlatmak gerekir ki sermaye hareketleri sonucunda olu?an faiz ve kar paylar? sermaye hesab?nda de?il cari i?lemler hesab?nda hizmet ticaretinin alt?ndaki faiz kaleminde incelenir. Sermaye hareketleri ile cari i?lemler hesab? aras?ndaki di?er ili?ki ise sermaye hareketleri ile cari i?lemler dengesi aras?ndad?r. Bir ülkenin cari i?lemler dengesi aç?k veriyorsa, bu aç?k genellikle sermaye giri?leriyle kapat?l?r. Yabanc? ülkelerden kredi al?nmaya çal???ld??? gibi yabanc? sermaye de te?vik edilir. Cari i?lemler bilançosu ile sermaye hesab? birbirini dengeleyemez ise bir aç?k veya fazla ortaya ç?kar.
Ödemeler bilançosundaki cari i?lemler ile sermaye hareketleri dengeleri birlikte göz önüne al?nd???nda, bunlar ekonominin genel dengesini olu?turur. E?er ekonominin genel dengesinde bir aç?k ya da fazla söz konusu ise bu fark rezerv hareketleri hesab?yla denkle?tirilir.
3- Rezerv hareketleri (Resmi rezerv de?i?meleri) hesab?: Resmi rezervler gerekti?inde kullan?lmak üzere merkez bankas? taraf?ndan tutulan uluslar aras? ödeme araçlar?d?r. Merkez bankas? bu araçlar? döviz piyasas?na müdahale etme amac?yla kullan?r. Merkez bankas?n?n müdahale nedeni ekonomide cari i?lemler ile sermaye i?lemlerinin sonucunda ortaya ç?kan dengesizlikleri düzeltmektir. Bir ülkenin uluslar aras? rezervleri alt?n, döviz ve özel çekme haklar?d?r (SDR).
Resmi rezervlerin de?i?imini ?öyle aç?klayabiliriz: E?er ülkenin döviz gelirleri döviz giderlerini kar??layam?yorsa o takdirde döviz kurlar? yükselmeye ba?lar. Çünkü ödeme yapabilmek için döviz talebi artm??t?r. Tersine döviz arz?n?n döviz talebini a?t??? durumda ise kurlarda dü?me e?ilimi görülür. E?er merkez bankas? kur istikrar?n? sa?lamak istiyorsa döviz piyasas?na müdahale etmek zorunda kal?r. Döviz talep fazlas? durumunda piyasaya döviz satar, arz fazlas? durumunda da piyasadan döviz sat?n al?r. Bunlar resmi rezervlerin de?i?mesine neden olur. Piyasaya döviz sat?ld???nda rezervler azal?r, piyasadan döviz ald???nda ise rezervleri artar.
Ödemeler bilançosundaki i?lemlerden bir k?sm? otonom nitelikte, di?er bir k?sm? ise denkle?tirici niteliktedir. Ödemeler dengesinde bir aç?k veya fazla do?uran i?lemler otonom niteliktedir. Bunlar cari i?lemler hesab? ile sermaye hareketleri hesab?d?r. Denkle?tirici i?lemler ise otonom i?lemlerden kaynaklanan dengesizlikleri telafi eder. Bu itibar ile resmi rezerv de?i?meleri denkle?tirici i?lem niteli?indedir.
4- Net hata ve noksan (istatistiksel farklar) hesab?: Bu hesap tek bir kalemdir ve denge sa?lamak için kullan?l?r. Dengenin gerçekle?tirilememe nedenleri aras?nda ithalat ve ihracat ile ilgili yanl?? bilgiler, kaçakç?l?k, eksik bilgiler, unutmalar, mallar?n ülkeye giri? ç?k???n?n farkl? bilanço dönemlerine rastlamas? vb say?labilir.
