Uluslararas? Yat?r?mlarda Risk
Uluslararas? Yat?r?mlarda Risk « Genel
A-Global Risk
Dünya piyasalar?n? geni? anlamda etkileyen her türlü risk, global riski olu?turur. Günümüzde ileti?im teknolojisinin son derece geli?mi? ve h?zlanm?? olmas?ndan dolay?, piyasalar iyice entegre olmu? ve global riskin önemi ile anlaml?l??? artm??t?r.
Portföy yat?r?mlar?nda global riskin en iyi örneklerinden biri Ekim 1994'te Güney Do?u Asya, Latin Amerika, Avrupa ve ABD borsalar?nda (Türkiye de dahil) %10 - %30 aras? dü?ü? yaratan dalgad?r. Ayr?ca uluslararas? ticarette büyük öneme sahip emtialar?n fiyat hareketleri ve bunlar?n yak?n gelecekteki arz ve talep durumlar? hakk?ndaki beklentiler, uluslararas? nitelikteki finansal araçlar?n getirisindeki de?i?imleri etkileyen faktörler aras?nda gösterilebilir. Örne?in OPEC üyesi ülkelerin 1983 y?l?nda petrol fiyat?n? varil ba??na 34 ABD Dolar?ndan 29 ABD Dolar?'na dü?ürmeleri, tüm dünya piyasalar?n? etkilemi? bir karard?r.
Finansal anlamda hangi ülkeye yat?r?m yap?l?rsa yap?ls?n, katlan?lmas? kaç?n?lmaz bir risk düzeyi vard?r. Çokuluslu kurulu?lar farkl? ülke ve piyasalara yat?r?m yaparak risklerini minimize etmeye çal???rlar. En ba?ar?l? risk çe?itlendirmesi sonucunda bile s?f?r riske ula??lamaz çünkü her sektör ve piyasan?n bar?nd?rd??? bir global risk vard?r.
B-Ülke Riski
Uluslararas? yat?r?m analizlerinde en önemli ara?t?rma konular?ndan birisi ülkenin politik ve ekonomik risk düzeyidir. Shapiro, ekonomik aç?dan ülke risk düzeyini belirlemek için dört temel k?stas tan?mlam??t?r:
1- Fiskal Risk: Devlet bütçe aç?klar?n?n GSMH'ye oran?d?r.
2- Kontrollü Döviz Kuru Sistemi: S?k? kambiyo rejimlerinin varl??? ve devalüasyon tehdidi sermayenin yurtd???na kaçmas?na neden olmaktad?r.
3- Üretken Olmayan Devlet Harcamalar?: D?? borca ba??ml? büyüme gösteren bir ülke taraf?ndan al?nan kredilerin ço?unlukla tüketimi sübvanse etmesi ülke riskini art?r?r.
4- Ülke Kaynaklar?: Bir ülkenin do?al, finansal ve i?gücü kaynaklar?n?n yetersizli?i ve/veya bunlar?n etkin kullan?lmamas? ülke riskini art?r?r.
Euromoney taraf?ndan ülke riski hesab? a?a??daki kriterlere göre yap?lmaktad?r:
1- Analitik Göstergeler: Borç Servisi / ?hracat, Ödemeler Dengesi / GSMH ve D?? Borç / GSMH oranlar? ekonomik gösterge olarak al?n?r.
2- Kredi Göstergeleri: Ülkenin genel kredibilitesini belirlemek üzere ödeme kay?tlar? ve yeni geri ödeme planlar? incelenir.
3- Piyasa Göstergeleri: Tahvil piyasalar?nda tahvil ihraç edebilme kabiliyeti, k?sa vadeli finansman temin edebilme gücü ve ülkenin likidite yap?s? incelenir.
Bunlar?n yan? s?ra, ülke riskini belirleyen çok önemli bir kriter de siyasi istikrar ve öncelikle iç ya da d?? s?cak çat??ma riskidir. Örne?in Türkiye'deki yabanc? yat?r?mc?lar?n Ekim 1997 sonunda gerek hisse senedi gerekse tahvil bono piyasalar?nda yüklü sat??lara geçmelerinin ard?nda, faizlerdeki yükselme ve dünya borsalar?nda ya?anan krizin yan? s?ra, Ege ve K?br?s sular?n?n ?s?nmas?n?n getirdi?i tedirginlik ve risk alg?lamas? yatmaktayd?.
Ayr?ca, siyasal de?i?ikliklerin s?k s?k gündeme geldi?i ve buna ba?l? olarak parasal ve mali kararlar? veren otoritelerin de?i?ti?i ülkelerin ülke riski, bu durumlar? ya?amayan ülkelere oranla çok daha yüksektir. Siyasi istikrars?zl?k piyasalarda ?oklara, ekonomide dur-kalklara neden olur ve uzun vadeli tahminlerin yap?labilmesini engeller.
Her dönemde farkl? 'uzun vadeli' planlar yap?l?r ve ço?unlu?u sonuçlanamaz. Bir süre sonra devlet taraf?ndan aç?klanan tedbirler ve yap?sal de?i?ikliklerin inan?l?rl??? yok olur. Ekonomideki k?sa süreli iyiye gidi?ler, bir süre sonra ya?anacak siyasal kriz veya de?i?iklik beklentisi nedeniyle kredibilite sa?lamamakta ve bu güvenin yeniden sa?lanmas? uzun bir süre alabilmektedir.
Benzeri bir durum Meksika'da 1994 y?l? sonunda ya?anan krizde görülmü?tür. Tüm uluslararas? sermaye piyasalar?n? ama özellikle Latin Amerika ülkelerini etkileyen bu kriz, ABD ve IMF'in müdahalesiyle atlat?labilmi?tir. Ancak krizin uzun süre devam etmesi, bu piyasalara olan güveni ciddi ölçüde sarsm??t?r. Nitekim bu piyasalara güvenin geri gelmesi uzun bir süre alm??t?r. Birçok uzmana göre, geli?mekte olan ülkelerin sermaye piyasalar?, riskli olmalar?na ra?men, piyasalar?n geli?me potansiyeli ve kar-oran? gibi temel makro verilerin genellikle geli?mi? ülkelerdekine k?yasla genelde yüksek olmas? nedeniyle portföy yat?r?mc?lar?n?n gözbebe?i olmaya devam edecektir.
Bu iyimser görü?e kar?? karamsar olanlar?n say?s? hiç de az?msanacak gibi de?ildir. Bu görü?e sahip olanlar, risk faktörünün getiri faktörünün önüne geçti?ine ve bu piyasalara güven sa?lanmadan portföy sermayelerinin buralara gelmeyece?ini dü?ünmektir. Bu güven sa?lansa bile, gelen para s?cak para niteli?inde olaca??ndan, o an için önemli bir finansman kayna?? olmakla birlikte süreklilik göstermeyecektir ve bu nedenle de güvenilmezdir.
C-Mikroekonomik Risk
Bu risk, özellikle hisse senedine yat?r?m yapan yat?r?mc?lar için önemlidir. Yat?r?mc?, yat?r?m?n? hangi ülkede yapaca??na karar verdikten sonra hangi sektörde ve o sektörün hangi ?irketine yat?r?m yapaca??na karar vermek durumundad?r. Bu karar? vermek için "temel analiz" yap?lmal?d?r ve finansal rasyolar incelenerek, ?irketin mali yükümlülüklerini kar??layabilme yetene?i, politik risklere duyarl?l???, uluslararas? rekabet gücü analiz edilmelidir.
Firman?n bulundu?u sektörün durumu da incelenmek durumundad?r. Sektörün de?i?mesi muhtemel mevzuattan ne yönde ve ne derecede etkilenece?i, d??a ba??ml?l???, yönetim politikas? gibi kriterler do?rultusunda mutlaka inceleme yapmak gerekir. Ayr?ca uluslararas? fon yöneticileri "teknik analiz"lerin gösterdi?i do?rultuda baz? hisse senetlerine k?sa vadeli yat?r?mlar da yaparlar. Fakat bunlar spekülatif amaçl? ve k?sa vadeli plasmanlard?r ve s?cak para niteli?i ta??rlar.
