New York Stock Exchange NYSE
New York Stock Exchange NYSE « Dünya Ekonomisi
New York Menkul K?ymetler Borsas??n?n tarihçesi, 1792 y?l?na kadar iner. Bu tarihte, tüccar ve komisyoncular?n olu?turduklar? 24 ki?ilik bir grup, Wall Street?te bir a?ac?n alt?nda toplanarak senet al?m sat?mlar?na ba?lad?. Ya???l? havalarda, i?ler bir kahvehanede yürütülüyordu. Her isteyenin gruba serbestçe kat?lmas?yla, aç?k havada borsa i?lemleri yapanlar?n say?s? giderek artt?.
Menkul de?erler piyasas?n?n organizasyonuna do?ru ilk ad?m, 1817 y?l?nda Wall Street?te bir salonun kiralanmas?yla at?ld?. Grup, New York Stock and Exchange Board ad?n? ald?. Üye say?s? s?n?rland? ve yeni üyeliklere yaln?z broker?lar seçildi. Üyelere devam mecburiyeti kondu.
Borsa faaliyeti, basit bir yöntemle yürütülmekteydi. ??lem gören senetlerin bir listesi ç?kar?lm??t?. Toplant?lar? yöneten ba?kan, listedeki senetlerin ad?n? günde yaln?z bir defa okumaktayd?. Ad? okunan senedi almak isteyen üye, talebini yüksek sesle bildirmekteydi. Birkaç üye talip olduklar?nda, art?rma en yüksek fiyat verenin üzerinde kalmaktayd?. Bir üyenin talebini sözle belirtmesine "call" denmekteydi.
Amerika?da, ?ç Sava? y?llar?nda spekülasyon yo?unla?t?. New York Stock and Exchange Board??n üye say?s? s?n?rl? oldu?u ve yaln?z listede kay?tl? senetler üzerine i?lem yap?ld??? için, di?er komisyoncular y?llardan beri Wall Street ile Hanover Street?in kö?esinde ayr? bir borsa olu?turmu?lard?. Kö?e ba??nda çal??an bu borsaya "Curb Market" (kö?eba?? borsas?) ad? verilmi?ti.
Curb Market, ?ç Sava? y?llar?nda William Street?e ta??nd? ve Open Board of Brokers ad? alt?nda faaliyetini yürüttü. Open Board, borsa faaliyetinin hararetlendi?i dönemlerde, 24 saat kapanmayarak geceli gündüzlü i?liyordu. Gece toplant?lar? otel salonlar?nda ve koridorlar?nda yap?l?yordu.
Open Board, Avrupa?da 17. yüzy?ldan beri ?ikinci piyasa? veya ?te?kilatlanmam?? piyasa? denen ve esnek kurallarla çal??an borsa tipinin Amerika?da geli?tirilmi? bir örne?iydi. 20. yüzy?l ba?lar?nda, Open Board da bir binaya ta??nmakla beraber ilk ad?na ba?l? kald?. ?kinci piyasa 1908?de New York Curb Agency, 1911?de New York Curb Market veya Market Association, 1929?da New York Curb Exchange ve 1953?de American Stock Exchange ad?n? ald?. ?kinci Dünya Sava???ndan sonra, New York Borsas??yla kar??la?t?r?labilecek bir önem kazand?.
1863?te New York Stock Exchange ad?n? alan New York Borsas?, 1868?de yeni in?a edilen binas?na ta??nd?. Binan?n mülkiyeti üyelere aitti. Bir üye çekilerek yerini bir ba?kas?na devretti?inde, bina mülkiyetindeki pay? da yeni al?c?ya geçmekteydi. Y?llar ilerledikçe, eklerle bina büyütüldü. Üyeli?i devralmak için ödenen bedel, konjonktürlere göre de?i?iyordu. ?imdiye de?in en yüksek fiyat 1929?da ödenmi?tir. Bu tutar 625,000 Dolar veya Dolar'?n o zamanki de?eriyle 29,761 ?ons? saf alt?nd?r. Büyük Bunal?m?dan sonra devir ücretleri dü?mü?tür.
Borsan?n yönetim organizasyonu ve kurallar?, ihtiyaçlara ve sermaye piyasas? otoritelerinin kararlar?na göre zamanla de?i?mi?tir. Ancak fonksiyonlar istikrar?n? korumu?tur. Bir hakem kurulu, operasyonlara ili?kin anla?mazl?klar? karara ba?lar. Hizmetlerin ve yönetimin düzenlenmesi, borsa üyelerinin ço?unlu?unun olu?turduklar? komitelere b?rak?lm??t?r. Komiteler aras? koordinasyonu bir icra kurulu sa?lar.
Üyeler aras?nda bir i?bölümü olu?turulmu?tur: Commission broker?lar, borsada mü?terilerinin emirleri do?rultusunda al?m sat?m yapanlard?r. ?lke olarak, kendi hesaplar?na, borsa operasyonlar?na giri?mezler. Bankalar ve borsa üyesi olmayan arac? firmalar, mü?terilerinin sipari?lerini commission broker?lara intikal ettirirler. Sonradan olu?turulan ?ortak üyelikler?in fonksiyonlar?, gerekti?inde haz?r bulunmayan commission broker?lar?n yerini doldurmakt?r. Ortak üyeler de, ayn? kurallara göre çal??makla beraber, izin almaks?z?n "?oor" veya "parterre" denen al?m sat?m yerine giremezler.
Specialist?ler (uzmanlar) yaln?z bir veya birkaç menkul de?er al?m sat?m?yla ilgilenen üyelerdir. Ba?lang?çta, bunlar ya?lar? ilerleyince masalar aras?nda mekik dokuman?n zorlu?u nedeniyle seçtikleri bir yere oturan ve yaln?zca orada i?lem gören senetlerle ilgilenen ki?ilerdi.
Two-dollar broker?lar komisyoncu firmalarla ili?kileri olmayan arac?lard?r. ??lerin birden hareretlendi?i anlarda, commission broker?lar sipari?leri yeti?tirmekte zorluk çekerler. Yeti?emedikleri sipari?lerin yerine getirilmesini two-dollar broker?a havale ederler.
Dördüncü grup, odd-lot dealer?lard?r. Borsada al?m sat?m birimi lottur. Bir lot, 100 senetten olu?ur: 100 hisse senedi veya 100 tahvil gibi. Ancak mü?terilerin sipari?i 10 tane veya 34 tane gibi kesirli olabilir. Commission broker, lottan eksik veya fazla bakiyeyi almak veya satmak i?ini perakendeci durumunda olan odd-lot dealer?a b?rak?r.
Be?inci grup, trader'lard?r. Bunlar, 1792?de grupta yer alan tacirlerin günümüze de?in süregelmi? bir uzant?s?d?r. Kendi hesaplar?na al?m sat?m ve spekülasyon yaparlar. Say?lar? azd?r.
1961?de paralel piyasa veya üçüncü piyasa denen yeni bir borsa organizasyonu ortaya ç?km??t?r. Paralel piyasa, ?te?kilatlanmam?? piyasa?dan ayr? bir modeldir. Paralel piyasada New York Stock Exchange?de kote edilmi?, yani listeye al?nm?? menkul de?erler al?n?p sat?l?r. Al?m sat?m de?erleri de, New York Stock Exchange kurallar?d?r.
New York Stock Exchange?de al?m sat?m komisyon ve harçlar?n?n yüksek olmas?, mü?terilerden bir k?sm?n? ikinci piyasaya ve paralel piyasaya kayd?rm??t?r. Paralel piyasada, özellikle büyük i?lemlerde, komisyon oranlar?n?n dü?ük tutulmas?, bu ayr? borsa tipinin k?sa zamanda geli?mesini sa?lam??t?r.
Herhangi bir gerçek veya tüzel ki?i, borsadan do?rudan al?m sat?m yapamaz. Menkul de?erler almak veya satmak isteyenler bir arac?n?n hizmetine ba?vururlar. Mü?terinin emrini borsaya intikal ettiren, bir commission broker?d?r. Commission broker, borsa üyesidir. Bir komisyoncu firmas?n?n sahibidir veya orta??d?r. Mü?terinin ajan? s?fat?yla hareket eder. Hizmetine kar??l?k, bir komisyon al?r.
Borsa, soyut bir pazard?r. Genellikle mübadele konusu menkul de?er, ortada olmadan al?m sat?m yap?l?r. Sat?c?, bedelini tahsil etmeden ve hatta elinde bulunmad??? halde, bir menkul de?eri satar. Al?c? da, ödeyece?i para aktifinde olmaks?z?n taahhüt alt?na girer. Senetlerin maddi varl??? el de?i?tirmeksizin, temsil ettikleri de?er birkaç kez soyut al?m sat?m konusu olabilir.
Borsan?n hesap günü gelince, ödemelerin yap?lmas? commission broker??n sorumlulu?undad?r. Commission broker, muhtemel bir zarara kar?? mü?terisinden bir güvence ister. Bu güvence, operasyon konusu al?m sat?m?n bir yüzdesidir ve mü?teri ile komisyoncu firma aras?nda kararla?t?r?l?r. Genelikle uygulanan oran %10?dur. ?stikrars?zl?k dönemlerinde ve mü?terinin durumuna göre, %25?e ç?kt??? görülmü?tür.
