Amerikan Ekonomisinin ??leyi?i
Amerikan Ekonomisinin ??leyi?i « Dünya Ekonomisi
Her ekonomik sistemde müte?ebbisler ve yöneticiler mal ve hizmet üretmek ve da??tmak amac?yla do?al kaynaklar?, eme?i ve teknolojiyi bir araya getirirler. Buna kar??n, an?lan ögelerin düzenlenme ve kullan?lma yöntemleri ayn? zamanda bir ulusun politik ideallerini ve kültürünü de yans?t?r.
Çok kez Birle?ik Devletler'de "kapitalist" bir ekonomi bulundu?u söylenir. Bir Alman ekonomist ve toplumsal kuramc? olan Karl Marx taraf?ndan XIX. Yüzy?l'da ortaya at?lan bu tan?mlamaya göre, bu sistemde önemli ekonomik kararlar?n ço?unlu?u, büyük miktarda paraya ya da sermayeye sahip olan küçük bir gurup taraf?ndan al?n?r.
Marx, kapitalist ekonomilerin politik sisteme daha fazla güç tan?yan "sosyalist" düzenlerin kar??t? oldu?unu ileri sürmekteydi. Marx ve yanda?lar?n?n inanc?na göre, kapitalist ekonomilerde güç zengin i? adamlar?n?n elinde toplanmakta ve onlar da temelde karlar?n? en yüksek düzeye ç?karmaya yönelmekte; buna kar??n sosyalist ekonomilerde, olas?l?kla daha kapsaml? hükümet kontrolü öne ç?kar?lmakta ve kardan çok politik amaçlara önem verilmekte, sözgelimi toplumun kaynaklar?n?n daha e?it bir biçimde da??t?lmas? hedef al?nmaktad?r.
A??r? biçimde basite indirgenmi? olan bu iki sistemin gerçe?e uyan ögeleri bulunmakla birlikte, bunlar günümüzde daha az geçerlidir. E?er Marx'?n tan?mlad??? kat???ks?z kapitalizm var idiyse bile art?k yok olmu?tur; çünkü, Birle?ik Devletler'de ve pek çok di?er ülkede hükümetler güç birikimlerini s?n?rlamak ve kontrolsuz özel ticari ç?karlar?n neden oldu?u toplumsal sorunlar?n ço?una çözüm getirmek amac?yla ekonomilerine müdahalede bulunmu?tur. Bu yüzden, özel te?ebbüsün yan? s?ra hükümetin de önemli bir rol oynad??? Amerikan ekonomisini "karma" bir sistem olarak tan?mlamak daha do?ru say?labilir.
Amerikal?lar çok kez serbest te?ebbüse yönelik inançlar? ile hükümet yönetimi aras?ndaki s?n?r?n nereden geçece?i konusunda anla?amazlarsa da geli?tirdikleri karma ekonomi büyük ölçüde ba?ar?l? olmu?tur.
ABD EKONOM?S?N?N TEMEL ÖGELER?
Bir ülke ekonomik sisteminin ilk ögesi onun do?al kaynaklar?d?r. Birle?ik Devletler zengin maden kaynaklar?na, verimli tar?m arazisine ve ?l?ml? bir iklime sahiptir. Bunlara ek olarak, Atlas Okyanusu'nda, Büyük Okyanus'ta ve Meksika Körfezi'nde uzun k?y?lar? vard?r. Anakaradan k?y?lara uzun nehirler akmakta ve ABD-Kanada s?n?r?nda bulunan be? büyük göl de (Büyük Göller) ula?t?rma için ek olanaklar sa?lamaktad?r. An?lan yayg?n su yollar? hem y?llar boyunca ülke ekonomisinin büyümesine yard?m etti hem de Amerika'daki 50 eyaleti tek bir ekonomik birim olarak birbirine ba?lad?.
?kinci öge ise do?al kaynaklar? mala dönü?türen emektir. Çal??abilecek i?çi say?s? ve daha da önemlisi onlar?n üretkenli?i bir ekonominin sa?laml???n?n belirlenmesinde yard?mc? olur. Birle?ik Devletler'in tarihi boyunca i?gücü giderek büyüdü ve bu da neredeyse kesintisiz bir ekonomik büyümeyi besledi. 1. Dünya Sava??'n?n hemen sonras?na kadar i?çilerin ço?unlu?u Avrupa'dan gelen göçmenlerle onlar?n çocuklar? ve atalar? Amerika'ya köle olarak getirilmi? bulunan Afrikal?-Amerikal?lard?. XX. Yüzy?l'?n ba?lar?nda çok say?da Asyal? Birle?ik Devletler'e göç etti ve sonraki y?llarda da Latin Amerikal? göçmenler gelmeye ba?lad?.
Birle?ik Devletler'de i?sizli?in yüksek oldu?u baz? dönemler ya?and? ve bazan i?gücünün yetersiz kald??? günler geçtiyse de göçmenler i? olanaklar?n bol bulundu?u zamanlarda gelme e?ilimi gösterdiler. Çok kez yerli i?çilerden daha dü?ük ücretler kar??l??? çal??maya haz?r bulunmalar?na kar??n genelde geldikleri ülkelerdekinden çok daha fazla kazan?p refaha kavu?tular. Ülke de giderek zenginle?ti ve böylelikle daha fazla göçmeni kald?rabilecek düzeye eri?ti.
Bir ülkenin ekonomik ba?ar?s? için eme?in niteli?i de -bireylerin ne kadar yo?un çal??maya raz? ve ne kadar becerili olduklar? - en az i?çi say?s? kadar önemlidir. Birle?ik Devletler'in ilk günlerinde görülen s?n?r bölgeleri ya?ant?s? çok yo?un çal??may? gerektiriyordu ve Protestan çal??ma ahlak? olarak bilinen nitelik de bu e?ilimi güçlendirmi?ti. Teknik e?itim ile meslek e?itimini de içeren ö?retime verilen önem ve denemeye ve de?i?meye yönelik istek Amerika'n?n ekonomik ba?ar?s?na ayr?ca katk?da bulundu.
??gücünün hareketlili?i de Amerikan ekonomisinin de?i?en ko?ullara uyum sa?lama yetene?i aç?s?ndan önemli oldu. Do?u K?y?s?'ndaki i? piyasas?n? göçmenler doldurunca önemli say?da i?çi çok kez ülkenin iç kesimlerinde sürülmeyi bekleyen çiftliklerde çal??maya gitti. Ayn? ?ekilde XX. Yüzy?l'?n ilk yar?s?nda, Kuzey'deki endüstrile?mi? kentler de Güney çiftliklerinde çal??an siyah Amerikal?lar? çekti.
??gücünün niteli?i önemli bir konu olmay? sürdürmektedir. Günümüzde Amerikal?lar, "insan sermayesi"nin pek çok modern ileri teknoloji endüstrisinde ba?ar? sa?lamak için bir anahtar oldu?unu dü?ünmektedir. Bunun sonucu olarak, hükümet ileri gelenleri ve i? çevresi yetkilileri bilgisayar ve telekomünikasyon gibi yeni endüstrilerin gereksinim duydu?u türde k?vrak zekay? ve uyum sa?lamaya yatk?n beceriyi i?çilere kazand?racak ö?retim ve e?itimin önemini vurgulamaktad?r.
Bunlara kar??n, do?al kaynaklar ve emek ekonomik sistemin sadece bir kesimini olu?turmaktad?r. Bu kaynaklar elden geldi?ince etkin bir biçimde düzenlenmeli ve yönlendirilmelidir. Amerikan ekonomisinde piyasadan gelen verilere göre çal??an yöneticiler bu i?levi yerine getirirler. Amerika'daki geleneksel yönetim yap?s?n? yukar?dan a?a??ya uzayan bir komuta zinciri olu?turur; yetki, tüm i?in düzenli ve etkin bir biçimde yürümesini güvence alt?na alan yönetim kurulu ba?kan?ndan ba?lay?p te?ebbüsün çe?itli bölümlerinin e?güdümünü sa?lamakla yükümlü olan daha a?a?? düzeydeki yönetim birimlerinden geçer ve fabrikadaki usta ba??na kadar akar. Çok say?da i? çe?itli bölümler ve i?çiler aras?nda payla?t?r?lm??t?r. XX. Yüzy?l'?n ba?lar?nda, Amerika'daki bu uzmanla?ma ya da i?bölümünün sistematik çözümlemelere dayanan "bilimsel yönetim"i yans?tt??? söylenirdi.
Te?ebbüslerin pek ço?u bu geleneksel yap? içinde çal??makla birlikte baz?lar? da yönetim konusunda de?i?en görü?ler benimsedi. Giderek yo?unla?an küresel rekabetle kar??la?an Amerikan te?ebbüsleri, özellikle, kalifiye i?çi çal??t?ran ve h?zla geli?mek, de?i?mek ve hatta sipari? üzerine mal üretmek zorunda kalan ileri teknoloji endüstrilerinde daha esnek bir örgüt yap?s? olu?turmaya çal??maktad?r. A??r? hiyerar?inin ve i?bölümünün yarat?c?l??? önledi?i yolundaki inan?? her geçen gün daha yo?unla?maktad?r. Bunun sonucu olarak da pek çok ?irket örgüt yap?s?n? "yass?ltm??", yönetici say?s?n? azaltm?? ve birkaç i? dal?nda birden çal??an ekiplere daha fazla yetki aktarm??t?r.
Do?al olarak, yöneticilerin ve ekiplerin bir?eyler üretebilmek için bir te?ebbüs olarak örgütlenmeleri gereklidir. Birle?ik Devletler'de anonim ?irketlerin, yeni bir te?ebbüse giri?mek için gerekli paray? toplamak ya da mevcut bir te?ebbüsü büyütmek konusunda etkili bir araç oldu?u kan?tlanm??t?r. Anonim ?irket, hisse senedi sahibi diye bilinen bir gurubun gönüllü olarak olu?turdu?u, karma??k kurallara ve geleneklere göre yönetilen bir ekonomik te?ebbüstür.
Anonim ?irketlerin mal ya da hizmet üretebilmek için parasal kaynaklara gereksinimi vard?r. Gerekli sermayeyi olu?turmak amac?yla genelde sigorta ?irketlerine, bankalara, emekli sand?klar?na, bireylere ve di?er yat?r?mc?lara hisse senedi (varl?klar?ndan pay) ya da bono (uzun vadeli borç) satarlar. Özellikle bankalar gibi baz? kurumlar da anonim ?irketlere ve di?er te?ebbüslere borç verirler. Federal hükümet ve eyalet hükümetleri bu finansman sisteminin güvenli?ini ve güvenilirli?ini garantilemek ve yat?r?mc?lar?n sa?l?kl? karar verebilmelerine yönelik serbest bilgi ak???n? sa?lamak amac?yla ayr?nt?l? kurallar ve düzenlemeler geli?tirmi?lerdir.
Gayr? safi milli has?la (GNP), belirli bir y?l üretilen mal ve hizmet düzeyini belirler. Birle?ik Devletler'de GNP düzenli bir biçimde artm?? ve 1983'te 3,4 trilyon dolar?n üstündeyken 1998'de yakla??k 8,5 trilyon dolar olmu?tur. Bu veriler ekonominin sa?l???n? ölçmeye yararsa da, ulusun durumunu her aç?dan ölçemez. Gayr? safi milli has?la bir ekonominin üretti?i mal ve hizmetlerin piyasa de?erini gösterir; fakat, bir ulusun ya?am niteli?ini ortaya koyamaz. Sözgelimi, bireysel mutluluk ve güvenlik, temiz bir çevre ve sa?l?k gibi baz? önemli de?i?kenler tümüyle bu göstergenin d???nda kal?r.
KARMA B?R EKONOM?: P?YASANIN ROLÜ
Birle?ik Devletler'de bir karma ekonomi oldu?u söylenir; çünkü, hem bireysel te?ebbüsler hem de hükümet önemli rol oynar. Gerçekten de Amerikan ekonomi tarihindeki en kal?c? tart??malardan baz?lar? özel sektörle kamu sektörünün rolleri üzeride odaklanm??t?r.
Amerikan serbest te?ebbüs sistemi bireysel i? sahipli?ini öne ç?kar?r. Ülkede mal ve hizmetlerin en büyük k?sm?n? özel te?ebbüs üretir ve toplam ekonomik üretimin üçte ikisi özel kullan?m amac?yla bireylere giderken, üçte biri de hükümet ve i? çevreleri taraf?ndan sat?n al?n?r. Tüketicinin rolü gerçekten o kadar büyüktür ki zaman zaman ülkede bir "tüketici ekonomisi" bulundu?u ileri sürülür.
Bireysel i? sahipli?ine verilen bu önem k?smen Amerikal?lar?n ki?isel özgürlü?e olan inançlar?ndan kaynaklanmaktad?r. Ulus yarat?ld???ndan beri Amerikal?lar a??r? hükümet gücünden korkmu?lar ve hükümetin bireyler üzerindeki yetkisini, ekonomik alandaki rolünü de içermek üzere, s?n?rlamaya çal??m??lard?r. Buna ek olarak Amerikal?lar genelde, özel i? sahipli?i özelli?i ta??yan bir ekonominin, hükümetin i? sahibi olmas?n? öne ç?karan bir ekonomiden daha etkin çal??aca??na inanmaktad?rlar.
Neden? Amerikal?lar?n inanc?na göre, ekonomik güçlere müdahale edilmezse, mal ve hizmetlerin fiyat?n? arz ve talep belirler. Buna kar??l?k fiyatlar da, i? çevrelerinin neler üretmesi gerekti?ini belirler; e?er halk bir mal? ekonominin üretti?inden daha çok miktarda almak isterse o mal?n fiyat? yükselir. Bu geli?me yeni ?irketlerin ya da di?erlerinin dikkatini çeker ve kar sa?lama f?rsat? sezdikleri için o mal? daha çok üretmeye ba?larlar.
Buna kar??l?k, e?er halk bir mal? daha az miktarda almak isterse fiyatlar dü?er ve rekabete dayanamayan üreticiler ya i?lerine son verir ya da ba?ka mallar üretmeye ba?lar. Bu gibi sistemlere piyasa ekonomisi ad? verilir. Bunun aksine sosyalist bir ekonomi, hükümetin daha çok i? sahibi olmas? ve merkezi planlama özelli?i ta??r. Amerikal?lar?n ço?unlu?u, vergi gelirlerine ba?l? bulunan hükümetlerin fiyat de?i?melerine özel sektörün yapt??? kadar önem vermeyeceklerini ya da piyasa güçlerinin gerektirdi?i disiplinin etkisini duymayacaklar?n? dü?ündükleri için, sosyalist ekonomilerin do?al olarak daha verimsiz kalaca??na inan?rlar.
Buna kar??n serbest te?ebbüs de s?n?rlamalarla kar?? kar??yad?r. Amerikal?lar, belirli hizmetlerin özel sektöre oranla kamu taraf?ndan daha iyi sa?lanaca??na her zaman inanm??lard?r. Sözgelimi Birle?ik Devletler'de hükümet, yarg?n?n, çok say?da özel okul ve e?itim merkezi bulunmas?na kar??n ö?retimin, karayolu a??n?n, toplumsal istatistik yay?nlar?n?n ve ulusal savunman?n yönetilmesinden birinci derecede sorumludur. Buna ek olarak, fiyat sisteminin iyi yürümedi?i durumlarda hükümetin gerekli düzeltmeleri yapmak amac?yla müdahalede bulunmas? da istenir.
Sözgelimi "do?al tekelleri" düzen alt?na al?r ve piyasa güçlerini bast?racak ölçüde kuvvetlenen di?er i?letme gurupla?malar?n? denetlemek ya da da??tmak için antitröst yasalar? uygular. Hükümet ayr?ca piyasa güçlerinin eri?emeyece?i sorunlara da el atar.
Özel ya?ant?lar?nda sorunlar olmas? ya da ekonomideki dalgalanmalar nedeniyle i?siz kalmalar? yüzünden s?k?nt?ya dü?en bireylere sosyal yard?m ya da i?sizlik sigortas? olanaklar? sa?lar; ya?l?lara ve yoksullara yap?lan sa?l?k yard?mlar?n?n büyük k?sm?n? kar??lar; hava ve su kirlili?inin azalt?lmas? amac?yla özel endüstriyi denetler; do?al afetler yüzünden kayba u?rayan bireylere dü?ük faizli borç verir. Hükümet, bunlar?n yan? s?ra özel te?ebbüsün ba?a ç?kamayaca?? kadar masrafl? olan uzay ara?t?rmalar?nda da ba? rolü oynam??t?r.
Bireyler, sadece tüketici olarak yapt?klar? seçimlerle de?il, ekonomik politikay? ?ekillendiren yetkililere verdikleri oylarla da bu karma ekonominin yönlendirilmesine yard?m ederler. Tüketiciler geçti?imiz y?llarda, ürün güvenli?ine, belirli endüstriyel uygulamalar?n çevrede yaratt??? tehditlere ve vatanda?lar?n kar??la?malar? olas?l??? bulunan belirli sa?l?k tehlikelerine yönelik endi?elerini dile getirdiler; hükümet bunlara yan?t olarak tüketicilerin ç?karlar?n? güvence alt?na almak ve sosyal güvenli?i geli?tirmek amac?yla daireler kurdu.
ABD ba?ka de?i?imler de geçirdi. Nüfus ve i?gücü dramatik bir biçimde çiftliklerden kentlere, tarlalardan fabrikalara ve, en önemli olarak ta, hizmet endüstrilerine yöneldi, Günümüz ekonomisinde bireysel hizmet ve kamu hizmeti sa?layanlar?n say?s? tar?msal ve mamul mal üretenlerin say?s?ndan çok daha fazlad?r. ?statistiklere göre, kendi i?ine sahip olanlar, son yüzy?l boyunca ekonomi karma??kla?t?kça büyük ölçüde ba?kalar? için çal??ma e?ilimine girmi?lerdir.
HÜKÜMET?N EKONOM?DEK? ROLÜ
Ekonomiye biçim veren kararlar?n büyük ço?unlu?u tüketiciler ve üreticiler taraf?ndan al?nmakla birlikte, hükümetin ABD ekonomisi üzerinde en az dört alanda büyük etkisi olmaktad?r.
?stikrar ve Büyüme. Federal hükümet belki de en ba?ta, sürekli büyümeyi, yüksek istihdam düzeyini ve fiyat dengesini sa?lamaya çal??arak ekonomik faaliyetin genel h?z?n? ayarlamaktad?r. Harcama ve vergi oranlar?n? düzenlemek (maliye politikas?) ya da para arz?n? yönetmek ve kredi kullan?m?n? kontrol etmek (para politikas?) yoluyla ekonominin büyüme h?z?n? azalt?p ço?altabilir ve böylelikle de fiyat ve istihdam düzeyini etkileyebilir.
1930'lar?n Büyük Bunal?m'?n? izleyen y?llarda uzun zaman, ekonomik daralmalar, yani yava? ekonomik geli?me ve yüksek i?sizlik dönemleri, en büyük tehdit olarak görüldü. Daralma tehlikesinin en ciddi görüldü?ü günlerde hükümet, kendisi büyük ölçüde harcama yaparak ya da tüketicilerin daha çok harcamalar?n? sa?lamak amac?yla vergileri azaltarak ve para arz?n?n h?zla artmas?n? te?vik ederek ekonomiyi güçlendirmeye çal??t?.
1970'lerde özellikle enerji alan?ndaki fiyatlar?n büyük ölçüde artmas? güçlü bir enflasyon - fiyat düzeyinde genel yükselme - korkusu yaratt?. Bunun sonucunda hükümet ileri gelenleri, ekonomik daralmayla sava?acaklar? yerde enflasyonu s?n?rlamak amac?yla harcamalar? k?smaya, vergi kesintilerine direnmeye ve para arz?ndaki art??lar? s?n?rlamaya ba?lad?lar.
Ekonomide istikrar sa?lamaya yönelik en iyi önlemlerin neler oldu?u konusundaki görü?ler 1960'larla 1990'lar aras?nda önemli biçimde de?i?ti. Hükümet 1960'larda maliye politikas?na, yani ekonomiyi etkilemek için hükümet gelirleriyle oynamaya büyük ölçüde güveniyordu. Harcamalar ve vergiler Ba?kan ve Kongre taraf?ndan kontrol edildi?i için, seçimle göreve gelen bu yetkililer ekonomiyi yönlendirmede büyük rol oynad?lar.
Yüksek enflasyon, yayg?n i?sizlik ve muazzam bütçe aç?klar? ya?anan bir dönem nedeniyle, genel ekonomik faaliyetlerin h?z?n? düzenlemede maliye politikas?n?n en iyi yöntem oldu?u yolundaki güven sars?ld?. Bunun yerine, faiz oranlar? gibi araçlar kullanarak ülkedeki para arz?n? kontrol alt?nda tutmaya yönelen para politikalar? giderek artan bir önem kazand?. Maliye politikas?, Ba?kandan ve Kongre'den büyük ölçüde ba??ms?z olan ve Federal Rezerv Kurulu ad?yla tan?nan merkez bankas? taraf?ndan yönetilmektedir.
Düzenleme ve Kontrol. ABD federal hükümeti özel te?ebbüsü çe?itli biçimlerde düzenler. Düzenleme de iki genel s?n?fa ayr?l?r. Ekonomik düzenlemeyle fiyatlar?n do?rudan ya da dolayl? olarak kontrolü amac? güdülür. Hükümet geleneksel olarak, elektrik üretim ?irketleri gibi tekellerin makul oranlardan fazla kar elde etmek için fiyatlar? yükseltmelerini engellemeye çal???r.
Hükümet zaman zaman di?er endüstri alanlar?nda da ekonomik kontrol uygulam??t?r. Büyük Bunal?m'? izleyen y?llarda, h?zla de?i?en arz ve talep kar??s?nda kontrolsüz biçimde dalgalanma e?ilimi gösteren tar?msal mal fiyatlar?nda istikrar sa?layabilmek amac?yla karma??k bir yöntem olu?turuldu. Karayolu ta??mac?l??? ?irketleri ve daha sonralar? da havayollar? gibi baz? te?ebbüsler zararl? olaca??n? dü?ündükleri fiyat indirimlerine gitmemek için kendiliklerinden hükümet düzenlemesi talebinde bulundular ve bunu elde ettiler.
Bir ba?ka ekonomik düzenleme biçimi olan antitröst yasalar uygulanarak da piyasa güçlerinin sa?lamla?t?r?lmas?na ve böylelikle do?rudan düzenleme yapmaya gereksinim kalmamas?na çal???l?r. Hükümet ve bazan da özel i?letmeler, rekabeti gereksiz biçimde s?n?rlayabilecek uygulamalar? ya da ?irket birle?melerini yasaklamak amac?yla antitröst yasalara ba?vururlar.
Hükümet özel ?irketleri halk?n sa?l???n? korumak ya da temiz ve sa?l?kl? bir çevre sa?lamak gibi toplumsal amaçlarla da kontrol eder. Sözgelimi ABD Besin Maddeleri ve ?laçlar ?daresi zararl? ilaçlar? yasaklar; Mesleksel Tehlikeler ve Sa?l?k ?daresi i?çileri çal???rken kar??la?abilecekleri bedensel zararlara kar?? korur; Çevre Koruma ?daresi de su ve hava kirlili?ini kontrol amac? güder.
Amerikal?lar?n hükümet düzenlemeleri kar??s?ndaki tutumlar? XX. Yüzy?l'?n son otuz y?l? içinde büyük ölçüde de?i?ti. 1970'lerin ilk y?llar?nda politika yap?c?lar?, ekonomik düzenlemelerin etkin olmayan ?irketleri havayolu ve kara ta??mac?l??? gibi endüstrilerden yararlanan tüketiciler aleyhine korudu?undan gittikçe daha fazla endi?e duymaya ba?lad?lar. Ayn? zamanda teknolojik de?i?iklikler de daha önceleri do?al tekel olduklar? dü?ünülen telekomünikasyon gibi endüstrilerde yeni rakipler yaratt?. Bu geli?meler de düzenlemeleri gev?etecek bir dizi yasa ç?kar?lmas?na yol açt?.
Her iki siyasal partinin liderleri 1970'ler, 1980'ler ve 1990'larda düzenlemelerde genel bir yumu?amaya gidilmesini benimsedilerse de, toplumsal amaçlar sa?lamaya yönelik düzenlemeler konusunda daha zay?f bir görü? birli?i vard?. Toplumsal amaçl? düzenlemeler Büyük Bunal?m'? ve ?kinci Dünya Sava??'n? izleyen y?llarda ve daha sonra da 1960'larda 1970'lerde giderek büyüyen bir önem kazanm??t?.
Buna kar??n 1980'lerde Ronald Reagan'?n ba?kanl?k y?llar?nda hükümet düzenlemelerin serbest te?ebbüsü engelledi?ini, i?letme maliyetlerini yükseltti?ini ve böylelikle de enflasyonu körükledi?ini iddia ederek, i?çileri, tüketicileri ve çevreyi korumaya yönelik düzenlemeleri yumu?att?. Yine de pek çok Amerikal? belirli olaylar ya da e?ilimlere kar?? yak?nmay? sürdürdü ve hükümet, çevre korunmas?n? da içeren baz? alanlarda yeni düzenlemelere gitmek zorunda kald?.
Bu arada baz? vatanda?lar da seçimle göreve gelen yetkililerin belirli sorunlara yeterli çabukluk ya da güçle yönelmediklerini ileri sürerek mahkemelere ba?vurdular. Sözgelimi 1990'larda bireyler ve giderek hükümetin kendisi de sigara içmenin sa?l??a kar?? tehlike olu?turdu?u gerekçesiyle tütün ?irketleri aleyhine dava açt?lar. Uzun vadeli ödemeleri gerektiren büyük bir parasal uzla?ma sonucu sigara içmeyle ili?kili hastal?klar?n tedavi giderlerini eyaletlerin kar??lamas?na olanak sa?land?.
Do?rudan Hizmet
Her düzeydeki hükümet pek çok do?rudan hizmet sa?lamaktad?r [Ç.N.: ABD yönetim sisteminde Federal Hükümetin alt?nda Eyalet Hükümetleri ve Yerel Hükü?metler vard?r]. Sözgelimi federal hükümet ulusal savunmadan sorumludur; çok kez yeni ürünlerin geli?tirilmesine yol açan ara?t?rmalar? destekler; uzay ara?t?rmalar?n? yönetir; i?çilerin i? ba??nda beceri sa?lamalar?n? ve i? bulmalar?n? kolayla?t?rmak amac?yla onlara yard?mc? olur. Hükümet harcamalar?n?n yerel ve bölgesel ekonomiler ve hatta ekonomik faaliyetlerin genel h?z? üzerinde önemli etkileri vard?r.
Buna kar??l?k eyalet hükümetleri de pek çok karayolunun yap?m?ndan ve bak?m?ndan sorumludur. Eyalet, ilçe ya da kent yönetimleri devlet okullar?n?n finansman?nda ve i?letilmesinde önde gelen bir rol oynarlar. Yerel hükümetler polis ve itfaiye çal??malar?n?n ba? sorumlusudur. Federal düzeyde al?nan kararlar genelde en büyük ekonomik etkiyi ta??makla birlikte yukar?da an?lan alanlardaki hükümet harcamalar? da yerel ve bölgesel ekonomiler üzerinde etkili olur.
1997'de federal hükümetin, eyalet hükümetlerinin ve yerel yönetimlerin toplam harcamalar? gayr? safi milli has?lan?n yakla??k yüzde 18'ini olu?turmu?tur.
Do?rudan Yard?m
Hükümet bunlar?n yan? s?ra i?letmelere ve bireylere do?rudan çe?itli türde yard?m da yapar. Küçük i?letmelere dü?ük faizli borç verir ve teknik yard?mda bulunur; üniversitede okumak isteyen ö?rencilere de dü?ük faizli kredi açar. Hükümet destekli te?ebbüsler kredi kurumlar?n?n elindeki ipotek belgelerini sat?n al?p bunlar? yat?r?mc?lar taraf?ndan al?n?p sat?labilecek borç senetlerine dönü?türür ve böylelikle konut kredisi verilmesini te?vik eder. Hükümet ayr?ca ihracat? da etkin biçimde destekler ve yabanc? ülkelerin ithalat? s?n?rlay?c? ticaret engelleri getirmelerini önlemeye çal???r.
Hükümet kendilerine yeterince bakamayan bireylere de destek olur. ??verenlerden al?nan bir vergiyle finanse edilen Sosyal Güvenlik program? Amerikal?lar?n büyük bir kesiminin emeklilik gelirlerini sa?lar. Medicare program? sayesinde ya?l?lar?n pek çok tedavi gideri kar??lan?r.
Mediacaid program? da dü?ük gelirli ailelerin sa?l?k giderlerini finanse eder. Çok eyalette hükümet ruh hastalar?n?n ya da önemli bedensel engelleri olan bireylerin bak?m? amac?yla kurumlar i?letir. Federal hükümet yoksul ailelerin besin maddesi almalar?na yard?mc? olmak için Yiyecek Pullar? ç?kar?r; federal hükümet ve eyalet hükümetleri çocuklu yoksul ailelere destek amac?yla ortakla?a sosyal yard?m ba???lar?nda bulunur.
Aralar?nda Sosyal Güvenlik de bulunan bu programlar?n pek ço?unun kökü, 1933-1945 y?llar? aras?nda görev yapm?? olan Ba?kan Franklin D. Doosevelt'in "Yeni Düzen" programlar?na kadar uzan?r. Roosevelt'in reformlar?n?n anahtar?, yoksullu?a bireysel ahlak bozukluklar?n?n de?il toplumsal ve ekonomik nedenlerin yol açt??? inanc?yd?. An?lan görü?, kökü New England Püritenizmi'nde yatan genel inanc? reddediyordu; bu inanca göre, ba?ar? Tanr?'n?n lutfunun, ba?ar?s?zl?ksa Tanr?'n?n ho?nutsuzlu?unun simgesiydi. Bu yeni görü? Amerikan toplumsal ve ekonomik dü?üncesinde önemli bir dönü?üm olu?turuyordu. Buna kar??n günümüzde bile, özellikle sosyal yard?ma ili?kin belirli sorunlarda yukar?da an?lan eski inançlar?n izleri görülebilmektedir.
Aralar?nda Medicare ve Medicaid'in de bulundu?u, bireylere ve ailelere yönelik pek çok yard?m program?na ise 1960'larda Ba?kan Lyndon Johnson'un (1963-1969) "Yoksullukla Sava?" günlerinde ba?land?. Bahis konusu programlar?n baz?lar? 1990'larda parasal güçlüklerle kar??la?t? ve çe?itli reform önerileri ortaya at?ld?ysa da Birle?ik Devletler'deki her iki büyük parti de onlar? desteklemeyi sürdürdü. Buna kar??l?k programlar?n muhalifleri, i?siz ama sa?l?kl? bireylere sosyal yard?m yapman?n onlarda sorunlara çözüm arama iste?i yerine ba??ml?l?k yarataca??n? iddia ettiler. Ba?kan Bill Clinton (1993-2001) yönetiminde 1996'da onaylanan reform yasalar?, sosyal yard?m alabilmek için bireylerin çal??makta olmalar? ko?ulunu getirmekte ve yard?m sürelerine de s?n?rlamalar koymaktad?r.
YOKSULLUK VE E??TS?ZL?K
Amerikal?lar ekonomik sistemleriyle gururlan?rlar ve onun vatanda?lar?n iyi bir ya?am sa?lamalar? için f?rsat yaratt???na inan?rlar. Buna kar??n, ülkenin pek çok yöresinde yoksullu?un inatla sürmekte oldu?u gerçe?i onlar?n bu inanc?na gölge dü?ürmektedir. Hükümetin yoksullukla sava? çabalar? belirli bir ilerleme sa?lad?ysa da sorunu ortadan kald?ramad?. Ayn? ?ekilde, güçlü bir ekonomik büyüme ya?anan dönemler de yeni i? olanaklar? yaratt? ve yoksullu?u azaltt? ama tümüyle yok edemedi.
Federal hükümet dört ki?ilik bir ailenin temel geçimini sa?lamak için gerekli asgari bir gelir miktar? saptar. Bunun düzeyi hayat pahal?l???na ve ailenin ya?ad??? bölgeye ba?l? olarak de?i?ebilir. 1998'de y?ll?k geliri 16.530 dolar?n alt?nda olan dört ki?ilik bir aile yoksul say?l?yordu.
Yoksulluk s?n?r?n?n alt?nda ya?ayan birey oran? 1959'da yüzde 22,4 iken 1978'de yüzde 11,4'e dü?tü; ancak, ondan sonra çok dar bir s?n?r içinde oynad? ve 1998'de yüzde 12,7 olarak gerçekle?ti.
Kald? ki toplam oranlar çok daha büyük yoksulluk çekilen yerle?im birimlerini gizlemektedir. 1998'de Afrikal?-Amerikal?lar?n dörtte birinden fazlas? (yüzde 26,1) yoksulluk içinde ya??yordu; bu oran huzursuzluk yaratacak kadar yüksek olmakla birlikte tüm siyahlar?n yüzde 31'inin yoksul tan?m?na girdi?i 1979'a göre bir ilerleme say?ld? ve 1959'dan beri en dü?ük yoksulluk oran?n? olu?turdu. Özellikle evli olmayan annelerin bakmakla yükümlü bulundu?u aileler yoksullu?a maruz kalmaktad?r. K?smen bu gerçe?in sonucu olarak 1997'de yakla??k be? çocuktan biri (yüzde 18,9) yoksuldu. Yoksulluk oran? Afrikal?-Amerikal? çocuklar aras?nda yüzde 36,7 ve ?spanyol kökenliler aras?nda da yüzde 34,4'tü.
Baz? uzmanlar resmi istatistiklerin yoksullu?u gerçek boyutlar?ndan daha fazla gibi gösterdi?ini, çünkü sadece parasal geliri hesaba kat?p Besin Pulu, sa?l?k yard?m? ve sosyal konutlar gibi hükümet yard?mlar?n? göz ard? etti?ini ileri sürmektedirler. Buna kar??n di?er baz?lar? da an?lan programlar?n bir ailenin tüm beslenme ve sa?l?k gereksinimlerinin pek az?n? kar??layabildi?ini ve bir sosyal konut aç??? bulundu?unu iddia etmektedirler.
Baz?lar?na göre ise gelirleri yoksulluk s?n?r?n?n üzerinde olan belirli aileler bile iskan, sa?l?k ve giyim gibi gereksinimlerini kar??lamak amac?yla beslenme giderlerini k?smakta ve bu nedenle de açl?k çekmektedir. Yine baz? uzmanlar da yoksulluk düzeyindeki bireylerin zaman zaman geçici i?lerde ve ekonominin "yer alt?" sektöründe çal???p para kazand?klar?n? ve bunlar?n da resmi istatistiklere yans?mad???n? söylemektedirler.
Ne olursa olsun, Amerikan ekonomik siteminin kazan?mlar? e?it da??tmad??? aç?kt?r. Washington'da kurulu bir ara?t?rma örgütü olan Ekonomik Politika Enstitüsü'ne göre 1997'de Amerikan ailelerinin en zengin be?te birinin geliri toplam ulusal gelirin yüzde 47,2'sini olu?turmaktayd?. Bunun aksine, en yoksul be?te bir toplam ulusal gelirin sadece yüzde 4,2'sini ve en yoksul yüzde 40 ta yüzde 14'ünü elde etmekteydi.
Amerikan ekonomisinin genelde gönençli olmas?na kar??l?k, e?itsizli?e yönelik endi?eler 1980'lerde ve 1990'larda da sürdü. Küresel rekabetin giderek artmas? sonucu pek çok geleneksel imalat endüstrisi i?çisi tehdit alt?nda kald? ve ücretleri dura?anla?t?. Ayn? zamanda federal hükümet de dü?ük gelirli aileleri daha varl?kl? olanlara kar?? kollayan vergi politikalar?ndan uzakla?t? ve iyi durumda bulunmayanlara yard?m amac?yla yürütülen çok say?da toplumsal program?n bütçelerini k?st?. Bu arada daha varl?kl? aileler de h?zla geli?en sermaye piyasas?nda sa?lanan kazanc?n pek ço?unu elde ettiler.
1990'lar?n sonlar?na do?ru özellikle daha yoksul i?çilerin gelirleri artmaya ba?lay?nca, yukar?da belirtilen durumun tersine dönmeye ba?lad???n? gösteren belirtiler ortaya ç?kt?. Yüzy?l?n sonuna gelindi?inde yine de bu e?ilimin sürüp sürmeyece?ini belirlemek için henüz çok erkendi.
HÜKÜMET?N BÜYÜMES?
ABD Hükümeti Ba?kan Franklin Roosevelt yönetiminden ba?layarak büyük ölçüde büyüdü. Roosevelt'in Yeni Düzeni'nde, Büyük Bunal?m'?n yaratt??? i?sizli?e ve s?k?nt?lara son verme çabas? nedeniyle pek çok yeni federal program yarat?ld? ve var olanlar?n ço?u da yayg?nla?t?r?ld?. Birle?ik Devletler'in ?kinci Dünya Sava?? s?ras?nda ve sonras?nda dünyan?n en önemli askeri gücü olarak yükselmesi de hükümetin büyümesini besledi.
Sava? sonras? dönemde kentsel ve banliyö yerle?im bölgelerinin büyümesi de kamu hizmetlerinin yay?lmas?na olanak sa?lad?. E?itim konusunda daha yayg?n beklentilerin ba?lamas? hükümetin okullara ve üniversitelere önemli yat?r?mlar yapmas?na yol açt?. Bilimsel ve teknolojik ilerlemelere yönelik muazzam bir ulusal bask? 1960'larda yeni kurulu?lar yaratt? ve uzay ara?t?rmalar?ndan sa?l?k konular?na kadar yay?lan bir alanda büyük kamu yat?r?mlar?na giri?ilmesini gerektirdi. Çok say?da Amerikal?n?n XX. Yüzy?l'?n ba?lar?nda var olmayan sa?l?k ve emeklilik programlar?na gittikçe daha fazla ba??ml? duruma gelmeleri de federal harcamalar? büyük ölçüde artt?rd?.
Pek çok Amerikal?n?n Washington'daki federal hükümetin kontrolsüz ölçüde ?i?ti?ini dü?ünmelerine kar??n istihdam istatistikleri bunun böyle olmad???n? göstermektedir. Hükümette çal??anlar?n say?s? büyük ölçüde artm??sa da bu daha çok eyaletlerde ve yerel düzeyde olmu?tur. 1960-1990 aras?nda eyalet hükümetlerinde ve yerel yönetimlerde çal??anlar?n say?s? 6,4 milyondan 15,2 milyona yükselirken, federal hükümetteki sivil görevli say?s? 2,4 milyondan sadece 3 milyona ç?km??t?r.
Federal i?gücü azaltmalar sonunda 1998'de 2,7 milyona dü?mü?, fakat eyalet hükümetleri ve yerel yönetimlerin çal??t?rd??? görevli say?s? 1998'de yakla??k 16 milyon olmu? ve an?lan azaltma düzeyini çok a?m??t?r. (Birle?ik Devletler'in Vietnam sava??yla u?ra?t??? s?rada askerde olan Amerikal?lar?n say?s? 1968'de yakla??k 3,6 milyona eri?mi? ve bu say? 1998'de 1,4 milyona inmi?tir.)
Hükümetin sa?lad??? yayg?n hizmetlere yönelik ödemelerin yap?labilmesi için gittikçe artan vergi yükü, Amerikal?lar?n "büyük hükümet" kar??s?ndaki genel ho?nutsuzlu?u ve kamu görevlisi sendikalar?n?n yo?unla?an gücü nedeniyle 1970'lerde, 1980'lerde ve 1990'larda çok say?da politika yap?c?s?, gerekli hizmetleri sa?layacak en etkin kurumun hükümet olup olmad???n? sorgulamaya ba?lad?. Hükümetin belirli görevlerinin özel sektöre devredilmesi yöntemini tan?mlamak için "özelle?tirme" deyimi ortaya at?ld? ve dünya çap?nda h?zla kabul gördü.
Birle?ik Devletler'de özelle?tirme özellikle belediyelerde ve bölgesel düzeyde görüldü. New York'da New York, California'da Los Angeles, Pennsylvania'da Philadelphia, Texas'da Dallas ve Arizona'da Phoenix gibi büyük ABD kentlerinde, sokak lambalar?n?n onar?m?ndan kat? at?klar?n toplanmas?na ve bilgi i?lemden hapishanelerin yönetilmesine kadar de?i?en ve önceleri do?rudan belediyelerin kendilerinin yapt?klar? pek çok çal??ma özel ?irketlere ya da kar amac? gütmeyen di?er kurulu?lara verilmeye ba?land?. Bu arada baz? federal kurulu?lar da özel te?ebbüs gibi çal??ma yolunu seçti; sözgelimi Birle?ik Devletler Posta Servisi faaliyetlerini yürütmek için genel vergilere de?il kendi gelir kaynaklar?na ba?vurur.
Bunlara kar??n kamu hizmetlerinin özelle?tirilmesi hala çok çeli?kili bir konu olu?turmaktad?r. Yanda?lar?, özelle?tirmenin maliyeti dü?ürdü?ü ve özel sektörün üretkenli?ini artt?rd??? konusunda ?srar ederken, di?erleri aksini savunmakta, müteahhitlerin kar elde etmek istediklerini ve pek de üretken olmad?klar?n? ileri sürmektedirler.
Kamu sektöründeki sendikalar do?al olarak özelle?tirmelerin pek ço?una hararetle kar?? ç?kmakta ve müteahhitlerin ihaleyi kazanmak için çok dü?ük teklif verdikten sonra maliyeti önemli ölçüde artt?rd?klar?n? kan?tlayan belirli örnekler bulundu?unu ileri sürmektedirler. Yanda?lar? ise, özelle?tirme rekabete yol açarsa etkinli?in de artaca??n? savunmaktad?rlar. Belirli durumlarda özelle?tirme tehdidi yerel hükümet çal??anlar?n? daha etkin olmaya bile te?vik edebilir.
Düzenlemelere, hükümet harcamalar?na ve sosyal yard?m reformuna ili?kin tart??malar?n aç?kça gösterdi?i gibi hükümetin ülke ekonomisindeki uygun rolü, Birle?ik Devletler'in ba??ms?zl???na kavu?mas?ndan 200 y?l sonra bile büyük bir anla?mazl?k konusu olmay? sürdürmektedir.
