Marxist Ekonomi
Marxist Ekonomi « Ak?mlar ve Teoriler
Karl Marx??n kapitalist ekonomilerdeki süreçleri inceleyen ve ele?tiren ?ekonomist? yan?d?r. Marx özellikle, de?er fiyat ve kâr gibi ekonomik olaylar üzerinde durmu?tur. Marx??n ekonomik olaylar? ele al?p incelemesindeki amac?, modern herhangi bir ekonomistin amac?ndan farkl? de?ildir: Belirli bir tarih dönemindeki ekonomik olaylar? ele alarak bu olaylar aras?ndaki neden-sonuç ili?kilerini tarafs?z ve tutarl? bir ?ekilde ortaya ç?karmak, t?pk? modern iktisatç?lar?n de?er, ücret ve kâr kuramlar?nda ortaya koydu?u tümdengelimci mant?k düzeni ve baz? da??n?k tümevar?ml? verileri ile Marx, hiç de?ilse sunu? aç?s?ndan, modern ekonomi kuram?na son derece yakla?maktad?r.
Marx, kapitalist ekonomilerde faaliyette bulunan de?er belirleyici kuvvetleri incelerken iki de?er biçimi aras?nda kesin bir ayr?m yapar: ?Kullan?m de?eri? ve ?mübadele de?eri.? ?lki, yani kullan?m de?eri, bir nesnenin mal sahibi için ne kadar kullan??l? oldu?unu ya da kullan?lmas?ndan mal sahibinin ne kadar yararland???n?, tatmin oldu?unu, zevk ald???n? gösterir.
Kullan?m de?eri, bir soyutlamad?r. Tamamen içsel bir kavramd?r. Kullan?m de?eri yönünden bir nesnenin niceli?ini yaln?z ve yaln?z onu kullanan ya da kullanacak olan kimse belirleyebilir. O zaman bile, kullan?m de?eri olan bir ba?ka birime k?yasla, sahibinin nazar?nda art? ya da eksi nicelikte olabilir.
Marx??n mübadele de?eri teriminden kast?, mübadele s?ras?nda bir birimin di?er bütün birimlere hakim olabilme derecesidir. Bunu daha aç?k bir ?ekilde ifade edersek, bir mal?n ?mübadele de?eri?, o mal?n hangi orant?l? niceliklerde di?er mallarla mübadele edildi?idir.
Marx??n sürekli olarak kulland??? de?er terimi, asl?nda mübadele de?eri anlam?na gelmektedir ve bu bak?mdan modern ekonomideki ?de?er? teriminden hiç de farkl? de?ildir; ?kullan?m de?eri? olmadan ?mübadele de?eri?nin olamayaca??n? söyler.
Bütün iktisatç?lar gibi Marx da, de?i?ik ?mübadele de?eri? biçimleri oldu?unu belirtmi?tir. Do?al de?erler (ve onun yan? s?ra ?do?al fiyatlar?) ile piyasa de?erleri (ve onun yan? s?ra ?piyasa fiyatlar??) aras?nda kesin bir ayr?m yapm??t?r.
Marx, zaman zaman ?do?al de?er? ile e?anlamda ?gerçek de?er? terimini de kullanmaktad?r. Marx??n do?al ya da gerçek de?er kavram? ile modern ekonomi biliminin normal de?eri aras?nda hiçbir fark yoktur. ?Do?al de?er?, bir mal?n uzun dönemdeki ortalama de?er düzeyidir. O mal?n k?sa dönem de?erleri, bu düzeyin çevresinde dalgalan?r.
Marx?a göre, gerçek de?erden sapmalar olmas?n?n tek nedeni, piyasadaki arz ve talep kuvvetleridir. Arz ve talebin noksans?z dengesi s?ras?nda, gerçek de?er ile piyasa de?eri birbirine e?ittir. Gerçek de?erden sapmalara nas?l arz ve talep kuvvetleri sebep oluyorsa, gerçek de?erin olu?umunu da ba?ka bir kuvvet belirlemektedir.
Marx, piyasa de?er ve fiyatlar?n?n gerçek de?er ve fiyatlara uymad???ndan s?k s?k söz eder. Emekteki ortak unsur, süre unsurudur. Yani diyebiliriz ki, tüm mallardaki ortak de?er-yarat?c? ve de?er-belirleyici unsur, emek süresidir.
De?er kuram?n? iyice anlay?p özümleyebilmek için birçok noktan?n sürekli olarak ak?lda tutulmas? gerekir. Marx, ?bir maldaki emek miktar?? derken, yaln?z ve yaln?z üretim sürecinin son a?amas?ndaki ya da mal?n ?mübadele edilebilir? hale gelmesi için son biçimsel de?i?meleri geçirdi?i andaki eme?i kastetmedi?ini kesinlikle belirtmi?tir.
Bir mal?n de?erini belirleyen emek miktar?, gerekli hammadde, enerji ve makinelerin üretildi?i andan ba?layarak, o mal?n bütün üretim a?amlar?ndaki bütün eme?i kapsam?na al?r. Mal?n üretimi s?ras?nda a??nan makinelerin onar?m?nda kullan?lan emek de, o mal?n de?erini belirleyen emek miktar?na dahildir. Ayn? ?ekilde, bir mal?n hammadde makine yap?s? ise, o hammaddenin yap?m? s?ras?nda a??nan makinenin onar?m?na harcanan emek de ?o maldaki emek miktar??na dahildir. Böylelikle her ?mal? üretilmesi için de?i?ik zamanlarda, de?i?ik üretim birimlerinde ve de?i?ik biçimlerde kullan?lm?? olan toplam eme?in bir ?maddi zarf??, bir ?kab??ndan ba?ka bir ?ey de?ildir.
De?er kuram?, ürünü ne olursa olsun, ne kadar verimsiz kullan?l?rsa kullan?ls?n, her eme?in de?er yaratt???n? kesinlikle öne sürmemi?tir. Marx, ?bir üründeki emek miktar? ne kadar fazla olursa, o ürünün de?eri de o kadar artar? ?eklinde bir tart??ma geli?tirmemi?tir. Demek ki ?de?er-yarat?c?s?? olan emek de?il, sosyal emektir.
Ücret kuram?n? ekonomik olaylara uygularken, Marx??n kar??s?na iki güçlük ç?km??t?r. Gerçek ücret ya da eme?in üretim maliyeti, emekçinin en basit ?ekli ile maddi ya?am?n? sürdürmesi için gerekli bir miktar ise, kuram ba?tan, baz? edimsel ücret durumlar? ile çeli?kiye dü?mektedir. Bu görü? kabul edilecek olursa, kapitalist sistem içinde ücretleri artt?rmak için giri?ilecek te?ebbüslerin ba?ar?s?z olaca?? da varsay?lmaktad?r.
Buna kar??l?k, i?çiden gelecek birtak?m istek ve çabalarla i?gücünün üretim maliyetini geni?letmek mümkün olsa, kapitalist sistem içinde i?çilerin ücretlerini art?rmay? ba?armalar? olana?? da do?acakt?r. Marx, bu iki ??ktan birini tam olarak kabul etmeye yana?mam??t?r. Zaman zaman i?gücü maliyetinin ücret-belirleyicili?ini asgari maddi geçim aç?s?ndan ele almakta, zaman zaman ise ?asgari geçim? kavram?n? daha geni? bir kapsam içinde yorumlamaktad?r.
Soyut biçimi ile Marx??n ücretler kuram?, son derece aç?kt?r. Ancak, ?i?gücü?nün asgari? geçimi kavram?n?n kapsam?na nelerin girip nelerin girmedi?ini ortaya koymak gerekince, bu aç?kl?k kaybolmaktad?r. Bu noktadaki ayr?mlar, berrak suya bulan?kl?k getirmi?tir. Baz? hallerde ?asgari geçim?, beden sa?l???n?n korunmas? için gerekli araç ve gereçler gibi s?n?rlamalara sokulmakta, baz? hallerde ise, i?çinin geçmi?ini ve günlük toplumsal çevresini kapsam?na alacak ?ekilde geni?letilmektedir.
Marksist kuramlar? bir bütün olarak dü?ündü?ümüz takdirde, ücretlerin, asgari maddi geçim düzeyi ile s?k? s?k?ya ba?lant?l? oldu?unu görürüz. Asgari maddi geçim düzeyinin bu ?çeki??ine kar??t e?ilimler varsa, bu e?ilimler ya geçicidir ya da son derece yava? i?lemektedir. Dolay?s?yla önemsenecek bir etkileri yoktur ve kapitalist düzende faaliyette bulunan temel kuvvetler aras?nda s?n?fland?r?lamazlar.
Marx, ücretlerin asgari maddi geçim düzeyini önemli bir ?ekilde a?mas?n? önleyen kuvvetlerin kapitalist düzenlerde faaliyette oldu?unu söylemi?tir. Marx??n bir ?ortalamalar? kavram? yolu ile temel de?er kuram?nda yapt??? de?i?iklikler yeni bir durum yaratmam??t?r.
De?er-belirleme olay?n?n özü yine ilk kuramd?r. Ayn? ?ekilde, ?asgari geçim? kavram?ndaki belirli baz? de?i?iklikler ve ayr?cal?klar sonucu etkilememektedir. ??gücü üretim maliyetinin de?er-belirleyici niteli?i, yine ?asgari maddi geçim?e dayanmaktad?r.
Marx, siyasi ekonomistlerin ?u yoldaki baz? görü?lerine yabanc? de?ildi: Kapitalistler, ellerine geçen fonlar? üretim süreçlerinde daha çok i?çi istihdam etmek için kullan?rken ?tasarruf? olmadan sermaye birikimi olay?n?n meydana gelemeyece?ini, bu sebepten, en az i?gücü kadar, ?tasarruf?un da önemli oldu?unu ve pay almas? gerekti?ini savunmaktayd?lar.
Bu görü?lere Marx iki cevap birden vermi?tir. ?lk cevab? ?udur: ?lk sermaye fonlar?, topraklar?ndan kopar?l?p al?nan toprak i?çilerinden sa?lanm??t?r. Modern kapitalistlerin ?tasarruf? etti?i iddia edilen fonlar da, ilk sermaye fonlar? gibi, çal?nm??t?r. Aradaki fark, h?rs?zl???n de?i?ik biçimde yap?lmas?d?r; zira yeni fonlar art?k de?erden sa?lanmaktad?r.
Marx?a göre kapitalist düzenin temeli, de?er ve ücretleri belirleyen süreçler ile sermaye birikimi olay?d?r. Marx, bu süreçleri ve birikim olay?n? suçlamam??t?r. Bunlar kapitalist düzenin parçalar?d?r. Ayr?lmaz parçalar olarak ne onlar kapitalist düzenin d???nda varolabilir ve ne de kapitalist düzen onlars?z ya?ayabilir. Tek ba?lar?na bu süreç ve olaylar? ?ahlâks?z? diye kötülemek mümkün de?ildir. Bunlar? ?ahlâk? ve ?insanl?k? d??? k?lan nedenler, kapitalist düzenin ayr?lmaz parçalar? olarak, insan refah?n?n ve iyili?inin aksi yönde çal??malar?d?r. Bunlar içsel tutars?zl?k ve çeli?meler içindedirler.
Emekçilerin kendilerini sömürmeye çal??an kapitalistin bu çabalar?na engel olduklar?n? ya da kârl?l?k yüzdesinin a?a?? yukar? sabit kald???n? kabul etsek bile, art?k de?erin varl??? ve ücretlerin geçim düzeyine adeta yap???k olmas?, kapitalist sistem içinde yeni bir çeli?menin do?mas?na sebep olacakt?r.
Buhran (depresyon), kapitalist düzene özgü kuvvetlerin kaç?n?lmaz bir ürünüdür. Marx ve Engels?e göre çöküntü ya da buhranlar?n sebebi ?udur: ?Bir fabrikadaki üretim sürecinin toplumsal örgütleni?i öylesine bir geli?me noktas?na ula?m??t?r ki, toplumdaki üretim anar?isi ile ba?da?mayacak durumdad?r.?
Yeni makineler kullanmak ve sanayi bireyinin ç?kt?s?n? artt?rmak için, kapitalist i?verenin üzerinde rekabet ko?ullar?n?n yaratt??? sürekli bir bask? vard?r. Ad? geçen bireyin karar verme yetkisi yaln?zca kendisine ait oldu?u için de, yeni makineler alabilecek durumdad?r. Emek, istihdam ?ekillerini de de?i?tirebilir ve de?i?tirir. Böylelikle sanayi bireyindeki sürecin bütün unsurlar?n? e?güdümleyerek (koordine ederek), ürünlerin daha büyük hacimde ç?kt?s?n? sa?lar.
Bütün kapitalist i?verenler ayn? bask?ya aç?k olduklar?ndan, hepsi de böyle bir politika izlerler. Bu durum, tek tek dü?ünüldükleri takdirde, bütün sanayi bireyleri için son derece ak?lc? ve do?ru bir yöntemdir. Toplumdaki tüm sanayii bir bütün olarak dü?ünürsek, toplam ç?kt? ve toplam piyasa al?? gücü aras?nda e?güdümü sa?layacak unsurlar?n bulunmamas? sebebiyle, sanayinin içinde bulundu?u ko?ullar h?zla ?anar?i?ye döner.
Marx?a göre, kapitalist sanayi bireyleri aras?nda gitgide k?z??an rekabet, ?mali sermaye? ve ?kapitalist emperyalizm? e yol açacakt?r. ?Sermaye tekelleri, üretimin tümünün prangaya vurulmas?ndan ba?ka bir ?ey de?ildir.?
Marx ayr?ca, merkezile?me ve birçok sermayedar?n birkaç sermayedar taraf?ndan yutulmas? olay?n?n ayr?lmaz bir parças? olarak, ?insanlar?n, dünya pazarlar?n?n a??na dü?mesi? ve ?kapitalist rejimlerin enternasyonalist (uluslararas?) çehresinin olu?mas??n? görmektedir.
Mali sermayenin kapitalist bir ülkenin s?n?rlar?ndan ta?arak bir ba?ka ülkeye s?çramas? an?ndan itibaren, kapitalist emperyalizm a?amas?ndan söz edilebilmektedir. Mali sermayenin egemenli?i, i?te tam anlam? ile ve köklü bir ?ekilde kurulmadan, yani sermaye bir ülkeden di?er bir ülkeye kolayl?kla ta??nabilece?i ?para? ya da ?kredi? biçimlerini almadan, kapitalist emperyalizm a?amas?n?n ba?lama olana?? yoktur.
Kapitalist emperyalizm ?tart???lmayacak bir ?ekilde, kapitalist geli?menin özel bir a?amas?n? olu?turmaktad?r. Ama emperyalizmin ne zaman ba?layaca?? üzerinde tahminlerde bulunarak fikir yürütmek saçmal?kt?r.?
Emperyalizmin de?i?ik kapitalist ?mali sermaye? ile ve kapitalist ülkelerde de?i?ik zamanlarda ba?lamas? ola?and?r. Zira, kapitalist ko?ullar alt?nda de?i?ik te?ebbüslerin, tröstlerin, sanayi kollar?n?n ve ülkelerin e? ve ko?ut bir geli?me göstermesi olanaks?zd?r.
Kapitalist emperyalizm a?ama özelliklerini, pazarlar?n ve mali sermaye için kârl? yat?r?m alanlar?n?n bulunup korunmas? amac?na yönelmi? emperyalist bir mücadeleden almaktad?r. Kapitalist üretimin bu a?amas?nda geli?menin kesintili ve zaman zaman tutars?z olmas?na ra?men, 1916 y?l?nda Lenin, ?bu a?aman?n baz? ülkelerde ba?lad???n?? söylemi?tir.
Marksist kurama göre, kapitalist üretimin yaratt??? çeli?kiler varoldu?u ülkeden ta?arak bütün dünya üzerinde geni?leme ve geli?me olanaklar?na kavu?ursa, ortaya kapitalist emperyalizm ç?kar. Ulusal s?n?rlar? a?an mali sermaye ve tekeller, özgürlük için de?il, birbiri üzerinde egemenlik kurmak için mücadele ederler.
Marksist kurama göre, kapitalist emperyalizmin hem yarat?c?s? ve hem de varl???n? sürdürdü?ü alan durumunda bulunan kapitalist üretim sürecini parçalayacak y?k?c? kuvvetler, emperyalist sava? ya da sava?lar taraf?ndan harekete getirilip geli?tirilecektir.
