Keynes'çi Ekonomi
Keynes'çi Ekonomi « Ak?mlar ve Teoriler
Keynes?çi ekonomi, ?ngiliz ekonomisti John Maynard Keynes?in yap?tlar? çerçevesinde olu?an ekonomi teorisi ve ekonomi politikas?d?r. Keynes?in çok say?da kitab? bulunmakla birlikte, Keynes?çi ekonomi denildi?i zaman onun "The General Theory of Employment, Interest and Money" (1936) adl? kitab? temel al?nmaktad?r. Buradaki fikirler ve analitik teknikler, yeni ekonominin veya ?Keynes?çi Devrim?in olu?mas?n? sa?lam??t?r.
Keynes, Adam Smith, David Ricardo, John Stuart Mill, Alfred Marshall ve A.C. Pigou?dan kaynaklanan klasik ve neoklasik görü?lere kar?? ç?km??t?r. Klasik ve neoklasik ekonomistlere göre, piyasa sistemine dayanan özel giri?im ekonomisi, yaln?z tam istihdamda dengede bulunur. Ekonomi, tam istihdamdan geçici olarak ayr?l?rsa, baz? kuvvetler harekete geçip onu tekrar tam istihdama götürür.
Keynes?in genel istihdam teorisi, kapitalist bir ekonominin tam istihdam?n alt?nda dengede olabilece?ini ve klasik neoklasik ekonominin bu genel teoride özel bir durum oldu?unu varsaymaktad?r. Keynes, klasik neoklasiklerin bu özel durumunun gerçek dünyada uygulanmas?n?n felaketlere yol açaca??n? iddia etmi?tir.
Keynes, kapitalizmin otomatik olarak kendi kendini ayarlayabilen nitelikte oldu?unu kabul etmemi?, laissez faire alt?nda kronik, büyük çapta i?sizli?in meydana gelebilece?ini öne sürmü?tür. ??sizli?i hafifletmek için de pozitif maliye ve para politikalar?n?n uygulanmas?n? tavsiye etmi?tir.
Keynes?çi ekonomi, genelde bir efektif talep teorisidir; hacmini ise iki faktör belirlemektedir: Tüketim e?ilimi ve yat?r?m?n uyar?lmas?. Tüketim e?ilimi, de?i?ik milli gelir düzeylerinde tüketim miktarlar?na ait fonksiyonel bir ili?ki demektir. Milli gelir artt??? zaman tüketim de artacakt?r; ancak tüketim art???, milli gelirdeki art??tan az olacakt?r.
Ek tüketimin ek gelire oran?, Keynes?in teorisinde önemli bir kavram olan marjinal tüketim e?ilimini vermektedir. ??adamlar?n?n yat?r?m uyar?s?, bunlar?n varolan sermayelerinin gelecekteki kârlar? hakk?ndaki beklentileriyle ilgili oldu?u kadar, yat?r?m için borçlan?rken yüzde kaç faiz verecekleri ile de ilgilidir.
Cari yat?r?m miktar?yla, beklenen kâr oranlar? aras?ndaki fonksiyonel ili?ki, ?sermayenin marjinal etkinli?i ?edülü? ya da ?yat?r?m talep ?edülü? ad?n? al?r. Herhangi bir dönemde yat?r?m, bir iskonto oran? olarak ifade edilen sermayenin marjinal etkinli?i ile faiz oran?n?n e?it oldu?u noktaya kadar yap?l?r.
Milli geliri ve istihdam? belirleyen karma??k ili?kiler aras?nda yat?r?m, stratejik bir faktördür. Dü?ük yat?r?m düzeyleri beraberinde dü?ük istihdam da getirmektedir. Yat?r?mdaki dalgalanmalar, istihdamda ve gelirde çok daha ?iddetli dalgalanmalara yol açmaktad?r. Gelir artt?kça, tüketimin art???na benzer bir ?ekilde otomatik yat?r?m art??lar?na rastlanmaktad?r.
Yat?r?m, Keynes?in efektif talep teorisinde stratejik bir faktör olmaktad?r. Çünkü yat?r?m, tüketim mallar?na harcanacak sat?n alma gücü da??tt??? halde piyasaya arzedilen tüketici mallar?na herhangi bir katk?da bulunmamaktad?r. Bir firman?n üretimini kârl? gördü?ü tüketim mal? miktar?, üretilmekte olan yat?r?m mallar? miktar?na ba?l?d?r. Çünkü tüketim mallar? talebi iki yerden kaynaklanmaktad?r: Tüketim mallar? üretiminde istihdam edilenlerin gelirleri ve yat?r?m mallar? üretiminde istihdam edilenlerin gelirleri.
Keynes?in teorisi, arzdan çok talep üzerinde durmaktad?r. Cari yat?r?mlar, efektif talep teorisinde önem ta??mamaktad?r, çünkü gelecekteki üretim kapasitesine bir katk?da bulunmamaktad?r. Yat?r?m?n bu teori içindeki önemi, ekonomiye sat?n alma gücü sa?lamas?d?r. Piyasaya tüketim mal? sa?lamadan gelir sa?layan her faaliyet, efektif talebin bir parças? olarak yat?r?m?n fonksiyonunu yerine getirmektedir. Örne?in, devlet tahvillerinden sa?lanan para ile yap?lan devlet harcamalar?, özel yat?r?m harcamalar? gibi tüketim mal? talebini etkilemektedir.
Keynes?çi ekonomiyle en yak?ndan ilgili olan program, telafi edici maliye politikas?d?r. Özel sektör taraf?ndan meydana getirilen efektif talep miktar?, tam istihdam?n olu?mas? için yetersiz ise, bu yetersizlik kamu sektörü harcamalar?n?n art?r?lmas?yla telafi edilebilir, dengelenebilir. Kamu harcamalar?n?n arzu edilen etkiyi yapabilmesi için, özel sektör harcamalar?n? azaltmayacak ?ekilde finanse edilmesi gerekmektedir.
Kamu harcamalar?n?n vergilerle finanse edilmesi arzu edilen bir finansman yolu de?ildir; çünkü kullan?labilir (vergiden sonraki) geliri ve dolay?s?yla özel tüketimi azaltacakt?r. Sonuç olarak kamu harcamalar?ndaki art??, borç ile kar??lanmaktad?r. Kimden borç al?naca?? da önemlidir. Devletin bankalara borçlanmas?, ki?ilerden borç al?nmas?na tercih edilmelidir; çünkü bankalardan al?nan borcun özel sektör harcamalar?n? azaltmas? ihtimali daha dü?üktür. Bu ?artlar alt?nda devlet bütçesinde meydana gelen aç?k, kamu harcamalar?n?n özel harcamalar?n yerini almamas? için gerekli görülmektedir.
Keynes?çi ekonomi politikas?nda bütçe aç?klar?, özel sektör harcamalar? arzu edilen istihdam düzeyini olu?turmaya yeterli olmad??? sürece, arzu edilen bir araçt?r. Özel sektörün talebi canl? ve yeterli ise bütçe aç?klar?na gerek yoktur. Bu takdirde devlet harcamalar?n?n vergilerle finanse edilmesi gerekmektedir.
Keynes?in teorisi ve politikas? ABD?de Ba?kan Roosevelt?in ikinci ba?kanl??? (1937-1941) s?ras?nda, sava? ekonomisinde, 1946 ?stihdam Kanunu?nda, 1960?l? y?llarda, Kennedy ve Johnson?un ba?kanl?klar? s?ras?nda yayg?n bir ?ekilde uygulanm??t?r. 1970?li y?llarda Keynes?çi ekonomi, stagflasyondan dolay? artan ele?tirilere hedef olmu?tur. Resesyonla enflasyonun bir arada yer almas?, ekonominin Keynes?çi tedavi yöntemleriyle sa?l??a kavu?turulmas? konusunda bir ikilem yaratm??t?r: ??sizli?i azaltmak için talep kamç?land??? takdirde enflasyon h?z? yükselecek, enflasyonla mücadele için talep daralt?lmak istenirse i?sizlik artacakt?.
Keynes?çi teori ve politika, genel talep fazlas?ndan kaynaklanan enflasyonun ortadan kald?r?lmas? amac?yla haz?rlanm??t?r. Bu nedenle, petrol, g?da maddeleri gibi mallar?n fiyatlar?ndan kaynaklanan enflasyona çözüm yolu bulma yönünden uygun de?ildir. Öte yandan, maliyetlerin itti?i enflasyonla genel talep enflasyonunu birbirinden ay?rmak san?ld??? kadar kolay de?ildir.
Keynes?çi ekonomi, 1970?li y?llar?n yar? durgun, enflasyoncu dönemine gerekli çözümleri getirememi?tir. Keynes?çi ekonomiye yöneltilen ba?l?ca ele?tiri, bu ekonominin, politikaya uyguland???nda enflasyona yol açt??? yolundad?r. Bu ele?tiri, üç noktada ele al?nmal?d?r: Efektif talep art??lar? ba?lang?çta istihdam? art?rabilir. Ancak, belirli bir istihdam düzeyinden sonra fiyatlar da önemli ölçüde artacakt?r. Kritik nokta, tam istihdam düzeyindeki i?sizlik oran?d?r ve bu oran %4 dolay?ndad?r. Daha dü?ük tutuldu?unda da ücret ve fiyat art??lar?na yol açmaktad?r.
Keynes?çi politikalar sayesinde ?kinci Dünya Sava???ndan sonraki depresyonlar ortadan kald?r?lm??t?r ama, bu depresyonlar enflasyona da yol açm??t?r. Çünkü Keynes öncesi dönemlerde depresyonlar, piyasaya yönelik ekonomilerde, fiyatlar?n denetlenmesini sa?l?yordu. Uzun dönemli enflasyon, depresyonlar? ortadan kald?rman?n bedeli gibi gözükmektedir. Ba?ar?l? bir maliye politikas?n?n gerektirdi?i esneklik, siyasal bak?mdan sa?lanamayabilir ya da öylesine gecikmeli bir politik süreç söz konusu olur ki, sa?lam mali politikalar etkinliklerini yitirebilirler.
Vergi oranlar?n? art?rmak, bu oranlar? dü?ürmekten, kamu harcamalar?n? azaltmak da bunlar? artt?rmaktan daha zordur. Bu siyasal ?artlar, Keynes?çi türdeki maliye politikalar?na enflasyoncu bir etki katar. Gerçekte bu faktör, yaln?zca Keynes?çi ekonominin de?il, siyasal demokrasinin de zay?f bir noktas? say?lmal?d?r.
Keynes?çi maliye politikalar?na en önemli ele?tirileri monetarist ak?m yöneltmi?tir. Monetaristlerin politikas? para miktar?nda sürekli, fakat s?n?rl? bir art?? öngörmektedir: Özel ekonomi, bundan ba?ka bir devlet müdahalesiyle kar??la?mamal?d?r. Monetaristlere göre maliye politikas?, üretimi ve istihdam? etkileyemez. Etkilese bile ancak olumsuz etkileyebilir. Buna göre devlet harcamalar? k?s?lmal? ve bütçe denge halinde olmal?d?r.
Keynes?çi ekonomistler, para politikas?n? maliye politikas?n?n gerekli bir tamamlay?c?s? olarak görmü?lerdi. Ekspansiyonist maliye politikalar? sonucu ya da ba?ka nedenlerle istihdam artt??? zaman, paran?n i?lem görmesi için para talebinde meydana gelen art??? finanse etme gere?i, para arz?n?n at?r?lmas?na yol açmaktad?r.
Keynes?çi çerçeve, para politikas?n?n hangi ?artlar alt?nda etkin oldu?unu tespit etmek bak?m?ndan uygundur. Yat?r?mda bir art??? te?vik edebilmek için, para miktar?ndaki bir art???n faiz oran?n? önemli ölçüde dü?ürmesi gerekmektedir. Para miktar?ndaki bir art???n faiz oran? üzerinde az ya da çok etki yapmas?, likidite tercihi e?risinin ?ekline ba?l?d?r. Keynes?e göre, belirli bir noktadan sonra, para miktar?ndaki art??lar faiz oran? üzerinde fazla etkili olamayacakt?r; çünkü, dü?ük faiz oranlar?nda, para talebi çok esnek hale gelmektedir. Para miktar?n? artt?rarak faiz oran?n?n dü?ürüldü?ünü kabul etsek bile, bunun etkisi yat?r?m talebi e?risinin ?ekline ba?l?d?r. Bu e?rinin esnekli?i yoksa, yani e?ri faiz oranlar?ndaki de?i?melere tepki göstermiyorsa, para politikas?n?n yat?r?m ve istihdam üzerinde pek fazla bir etkisi olmayacakt?r. Di?er taraftan, yat?r?m talep e?risi esnekse, faiz oranlar?nda küçük de?i?meler yat?r?m? büyük çapta artt?rabilecektir.
Para politikas?n?n etkisiyle artan yat?r?m?n gelir üzerindeki etkileri, yat?r?m çarpan?n?n büyüklü?üne ba?l? olacakt?r.Keynes?çi ekonomi, ekonominin her zaman tam istihdam durumunda olaca?? görü?ünden yola ç?kan geleneksel ekonominin, 1929?da ba?layan Büyük Depresyon'u aç?klayamamas?ndan kaynaklanan bir tepki olarak do?mu?tur. Geride kalan y?llar, Keynes?çi ekonominin, de?i?en ekonomik ve tarihi ?artlar kar??s?nda geçerlili?ini korumas? için, yeniden gözden geçirilmesini zorunlu k?lm??t?r.
